Bệnh não mô cầu

1. Khái niệm:

           Nhiễm khuẩn do não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính gây bệnh trên người với nhiều bệnh cảnh khác nhau (riêng rẽ hoặc phối hợp) tại nhiều cơ quan như đường hô hấp, máu, hệ thần kinh, mắt, đường niệu và sinh dục.

           Não mô cầu có tên khoa học là Neisseria meningitidis, vi khuẩn là song cầu hình hạt cà phê nằm trong tế bào. Vi khuẩn dễ bị diệt bởi nhiệt độ 500C trong 5 phút, 100 0C chỉ trong 30 giây, các thuốc khử khuẩn thông thường như dung dịch cloramin 0,5 – 1% hay cồn 700. Các nhóm vi khuẩn gây bệnh thường gặp là A, B, C, Y, W-135, trong đó ở nước ta thường gặp các nhóm A,B,C. Nguồn bệnh duy nhất là người: bệnh nhân hoặc người lành mang vi khuẩn không triệu chứng.

2. Biểu hiện và các thể bệnh hay gặp :

           Sau khi não mô cầu xâm nhiễm vào cơ thể, thời gian ủ bệnh từ 1- 10 ngày, trung bình 5-7 ngày. Bệnh biểu hiện rất đa dạng với nhiều thể bệnh: viêm mũi họng, nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, tổn thương ở nhiều cơ quan. Thường gặp các thể bệnh như sau:

           Thể viêm mũi họng: bệnh nhân sốt 38-390C, kéo dài 1-7 ngày, đau đầu, rát họng, chảy nước mũi. Khám thấy sung huyết niêm mạc mũi, họng có khi có phủ một lớp mủ, hạch góc hàm sưng đau. Xét nghiệm thấy bạch cầu đa nhân trung tính tăng.

           Thể nhiễm khuẩn huyết: bệnh nhân sốt cao đột ngột 40 – 410C, sốt liên tục hoặc sốt dao động mạnh, kèm theo những cơn rét run; đau đầu, đau mỏi cơ khớp toàn thân. Ban xuất huyết xuất hiện sớm khoảng 5 – 15 giờ sau khi phát bệnh hoặc muộn hơn sau vài ngày. Các ban xuất huyết thường xuất hiện trước tiên ở chi dưới và các điểm tỳ đè, gặp trong hầu hết mọi trường hợp. Xuất huyết có thể thay đổi, từ kích thước bằng đầu kim, đến mảng xuất huyết lớn, thậm chí từng vùng xuất huyết hoại tử da làm bong da, bì, tổ chức dưới sâu gọi là tử ban. Gan lách to.

           Trường hợp sốc nhiễm khuẩn gặp trong thể nhiễm khuẩn huyết tối cấp, bệnh biểu hiện nặng ngay từ đầu với trụy tim mạch, xuất huyết ồ ạt do rối loạn vi tuần hoàn kết hợp với hội chứng đông máu rải rác nội mạch, tiên lượng nặng, tỷ lệ tử vong cao thường xảy ra trong 1 – 2 ngày đầu.

           Thể viêm màng não: thường xảy ra tiên phát ở trẻ 6 tháng đến 10 tuổi. Triệu chứng lúc khởi bệnh khó phân biệt với biểu hiện nhiễm trùng toàn thân. Tuy nhiên ở nhiều bệnh nhân bên cạnh biểu hiện của nhiễm khuẩn huyết và tử ban bệnh nhân có biểu hiện tăng dần của các triệu chứng: đau đầu, nôn vọt, lú lẫn, hoảng loạn, co giật và hôn mê.

           Các thể bệnh khác: Viêm khớp, viêm màng ngoài tim, viêm phổi, viêm nắp thanh quản tối cấp, viêm đường tiểu.

           Bệnh nhân bị viêm não mô cầu nếu không được điều trị kịp thời và đúng phác đồ có thể dẫn đến các biến chứng: Liệt các dây thần kinh: II, III, IV, VII, VIII dẫn đến mù, lác, điếc; Viêm cơ tim, màng ngoài tim, dày dính màng não, hội chứng não nước, suy hô hấp, trụy mạch….tử vong

3. Nguyên nhân và ai dễ mắc bệnh :

           Nguồn bệnh đối với căn bệnh này duy nhất là người. Đó là các bệnh nhân hoặc người lành mang vi khuẩn không triệu chứng.

           Bệnh lây truyền qua đường hô hấp, do tiếp xúc trực tiếp hay gián tiếp qua đồ vật với các hạt nước bọt và dịch tiết mũi họng của bệnh nhân. Những người có nguy cơ mắc bệnh cao hơn là người sống ở nơi đông đúc, hút thuốc lá, cắt lách, nhiễm HIV, đi đến vùng có dịch… Yếu tố di truyền cũng có thể làm tăng tính cảm nhiễm với bệnh.

4. Điều trị :

           Cephalosporin thế hệ III như ceftriaxone hoặc cefotaxime thường được sử dụng đầu tiên, đặc biệt là trên các bệnh nhi.

           Penicillin G hiện vẫn còn là thuốc đặc hiệu cho các trường hợp khẳng định là mô não cầu và còn nhạy cảm. Khi bệnh nhân bị dị ứng với kháng sinh nhóm betalactam (các cephalosporin, penicillin…) có thể dùng chloramphenicol, tuy nhiên đã ghi nhận có nhiều trường hợp đã kháng chloramphenicol tại Việt Nam, ngoài ra thuốc thay thế có thể sử dụng là: meropenem.

           Thời gian điều trị 7 – 10 ngày hoặc 4 – 5 ngày sau khi bệnh nhân hết sốt.

           Đối với các trường hợp nặng hoặc thể tối cấp cần kết hợp với các biện pháp hồi sức: Hồi sức hô hấp, hồi sức tim mạch, phát hiện sớm hiện tượng đông máu rải rác trong lòng mạch để có hướng điều trị thích hợp.

5. Phòng bệnh :

           Đánh giá nguy cơ dịch não mô cầu lây lan ra cộng đồng, Cục Y tế dự phòng khuyến cáo mạnh mẽ người dân thực hiện tốt một số biện pháp sau để phòng bệnh.

           – Thực hiện tốt vệ sinh cá nhân: thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, súc miệng, họng bằng các dung dịch sát khuẩn mũi họng thông thường.

           – Thực hiện tốt vệ sinh nơi ở: thông thoáng nơi ở, nơi làm việc.

           – Chủ động tiêm phòng vắc xin phòng bệnh.

           – Khi có biểu hiện sốt cao, đau đầu, buồn nôn và nôn, cổ cứng, cần đến ngay cơ sở y tế để được khám và điều trị.

           – Khi phạt hiện người nghi ngờ mắc bệnh viêm màng nõ do não mô cầu cần thông báo theo đường dây nóng của y tế địa phương để được điều tra giám sát xử lý kịp thời.

6. Hỏi đáp :

Chích ngừa viêm màng não mô cầu có được miễn phí?

           – Bệnh viêm màng não mô cầu là một bệnh truyền nhiễm gây dịch, lây truyền qua đường hô hấp do song cầu khuẩn Neisseria Meningitidis gây ra. Vi khuẩn thường xâm nhập qua đường mũi họng, từ đó vào máu gây nhiễm khuẩn huyết, hoặc qua đường máu đến não gây viêm màng não mủ kèm theo nhiễm khuẩn huyết. Neisseria Meningitidis có các nhóm huyết thanh: A, B, C, D, X, Y, Z, W…, trong đó nhóm B và C thường là nguyên nhân của các dịch bệnh viêm màng não mô cầu.

           Bệnh hay xảy ra ở trẻ, nguy hiểm vì lây truyền nhanh. Biểu hiện bệnh như: sốt cao, rét run, đau mỏi toàn thân, đau khớp, xuất hiện ban hoại tử trên da. Có thể xuất hiện biến chứng sốc nhiễm khuẩn hoặc hội chứng màng não cấp tính… Nếu không điều trị kịp thời có thể tử vong. Trường hợp khỏi bệnh thường để lại di chứng thần kinh. Nên tiêm văcxin phòng viêm màng não mô cầu cho trẻ bắt đầu từ tháng thứ 3 trở lên, gồm hai mũi (mũi 1: ngày bắt đầu tiêm, mũi 2: sau ngày tiêm mũi 1 từ 6-8 tuần).

           Việc tiêm phòng văcxin viêm màng não mô cầu là tự nguyện. Nếu phụ huynh thấy cần thiết thì tiêm phòng cho trẻ. 

Do văcxin này không được ngân sách hỗ trợ nên khi tiêm sẽ không được miễn, giảm chi phí.