Ung thư ở trẻ em

I. Những điều cần biết về ung thư ở trẻ em

           Kết quả nghiên cứu trên 5 tỉnh, thành tại Việt Nam cho thấy, tỷ lệ mắc bệnh ung thư trẻ em chiếm khoảng 1,63% trong tổng số các ung thư. Mô hình bệnh ung thư trẻ em có chiều hướng giống với thế giới.

1. Ung thư trẻ em là gì?

           Ung thư là bệnh lý ác tính của tế bào, có thể gặp ở mọi cơ quan trong cơ thể, xảy ra ở mọi lứa tuổi, kể cả trẻ mới sinh có thể do đột biến gen từ lúc bào thai.   

        Đa số bệnh ung thư hình thành các khối u, ở giai đoạn sớm u hình thành chưa rõ. Trong quá trình phát triển khối u, các tế bào ác tính có khả năng di căn tới các hạch bạch huyết hoặc các tạng ở xa hình thành các khối u mới.    

        Nhiều dạng ung thư ở trẻ em khác với ung thư ở người lớn về điều trị và kết quả sống thêm. Hiểu biết về bệnh ung thư ở trẻ em là điều cần thiết để giúp cho việc phát hiện bệnh sớm.

2. Phát hiện bệnh sớm có giá trị gì?

           Ở các nước phát triển, 3/4 số trẻ được chữa khỏi và tỷ lệ sống thêm không ngừng được nâng cao nhờ phát hiện sớm và điều trị đúng.

        Ở các nước đang phát triển, hơn 50% trẻ ung thư được chẩn đoán ở giai đoạn muộn, không được điều trị đầy đủ. Kết quả sống thêm còn thấp. Mục tiêu đặt ra là phải tăng cường tuyên truyền sự hiểu biết về bệnh ung thư trẻ em nhất là các dấu hiệu sớm thường gặp để có thể phát hiện bệnh sớm và điều trị có kết quả tốt.

3. Triệu chứng và biểu hiện của 10 bệnh ung thư thường gặp:

            Nếu ung thư được phát hiện ở giai đoạn sớm trẻ có nhiều cơ hội được cứu sống. Mặc dù các triệu chứng và biểu hiện của ung thư tùy thuộc vào dạng bệnh, vị trí trong cơ thể nhưng 85% trẻ ung thư có dấu hiệu gợi ý:

        – Khối u hoặc sưng nề bất thường ở ổ bụng.

        – Sốt kéo dài không lý giải được.

        – Mệt mỏi, xanh xao, sút cân nhanh.   

        – Dễ xuất hiện vết bầm tím và chảy máu không lý giải được.

        – Đau kéo dài không lý giải được, đau đầu kèm theo nôn.          

        – Thay đổi đột ngột khả năng thăng bằng hoặc thay đổi đột ngột hành vi.

        – Đầu bị sưng nề.

        – Xuất hiện vệt sáng trắng ở mắt.

        Trẻ em có một trong những triệu chứng trên trong vài ngày hoặc vài tuần, cần phải đưa đi khám bệnh ngay để phát hiện các triệu chứng này và chẩn đoán bệnh.

        Khi nào thì đến thầy thuốc chuyên khoa khám bệnh, làm các xét nghiệm chẩn đoán bệnh?

4. Các triệu chứng gợi ý từng loại bệnh như sau:

           Bệnh bạch cầu cấp: Sốt thất thường dùng kháng sinh không đỡ; mệt mỏi; kém chơi; Da xanh dần; hay gặp 2-5 tuổi; muộn hơn có thiếu máu, xuất huyết, nhiễm trùng, gan to, lách to, hạch to.

           Bệnh u lympho ác tính không Hodgkin: Nổi hạch không đau ở ngoại vi; có thể gan to, lách to; hội chứng B: sốt, sút cân, ngứa ra mồ hôi ban đêm (có thể kèm theo); thường gặp độ tuổi từ 7 – 11.

           Bệnh Hodgkin: Hạch vùng cổ thấp không đau chiếm 60-90% các trường hợp; gan to, lách to ít gặp; có thể có hội chứng B.

        Tuy nhiên ở trẻ em có hạch nhỏ thường là viêm. Định hướng bệnh khi các hạch có kích thước lớn.

           Khối u hệ thống thần kinh trung ương: đau đầu; giảm hoặc mất thị lực; giãn nở xương sọ ở trẻ nhỏ; nôn ói; thay đổi nhân  cách, buồn ngủ, dễ kích thích.

           U nguyên bào thần kinh

        Dấu hiệu gợi ý theo vị trí u: đau, đầy bụng, khó chịu, mệt mỏi; đái rắt hoặc rối loạn đường niệu; hẹp đồng tử, sụp mi, giảm tiết mồ hôi.

           U nguyên bào võng mạc: Hay gặp dưới 3 tuổi; điểm trắng ở mắt, thấy rõ khi mắt chuyển động; muộn hơn có lác mắt; u nguyên bào thận; đái máu thường gặp; cao huyết áp; u ổ bụng; tuổi dưới 5.

           U xương: Đau nhức trong xương; nổi gồ trên mặt da bờ không rõ, không đau; thường gặp ở độ 12-16 tuổi.

           Sacôm cơ vân

        Dấu hiệu theo định khu: u hố mắt: lồi mắt, phù kết mạc hoặc có u mí mắt, kết mạc; u vùng mũi họng gây giọng mũi, sổ mũi, viêm tắc xoang; khối rắn vùng cổ; thường gặp dưới 6 tuổi và tuổi dậy thì.

5. Những khả năng điều trị và kết quả hiện nay như thế nào?

           Điều trị hóa chất đóng vai trò quan trọng trong điều trị ung thư trẻ em, ngay cả giai đoạn muộn có thể đạt tỷ lệ đáp ứng cao.

        Tùy theo từng loại bệnh sẽ có phương pháp điều trị kết hợp phẫu thuật, hoá chất, tia xạ. Với biện pháp điều trị tích cực tỷ lệ sống thêm sau 5 năm như sau: bệnh bạch cầu lympho cấp 83%; bệnh u lympho ác tính không Hodgkin 81,2%; bệnh Hodgkin 95,9%; hệ thống thần kinh trung ương 65%; u nguyên bào thần kinh 61,3%; u nguyên bào võng mạc 95,3%; u nguyên bào thận 83,6%; ung thư xương 60,4%; sacôm cơ vân 67,4%.

6. Cách phòng ngừa bệnh ung thư ở trẻ em

           Dù là dạng bẩm sinh hay bội nhiễm thì ung thư hoàn toàn có thể phòng ngừa được dựa trên các nguyên tắc cơ bản sau:

           – Tốt nhất là phòng ngừa hạn chế hiện tượng gây đột biến gien bằng cách tránh các tác nhân gây đột biến gien như tránh bị lây nhiễm một số vius EBV, HBV, tránh tác nhân phóng xạ (các bà mẹ có thai trong 3 tháng đầu tránh chụp phim X-quang vùng bụng), không hút thuốc và giáo dục trẻ em tránh xa thuốc lá cũng như khu vực có khói thuốc lá.

        – Chế độ dinh dưỡng, luyện tập hợp lý, phù hợp với lứa tuổi và đặc biệt không để trẻ thừa cân, béo phì. Đặc biệt phải chú ý đến dinh dưỡng đầy đủ cho thai phụ để trẻ sinh ra đủ ngày đủ tháng, khoẻ mạnh.

        – Tiêm ngừa vắc xin viêm gan B (virus viêm gan B chính là tác nhân dẫn tới ung thư gan ở trẻ em).

        Các dấu hiệu và một số điều cần biết trên đây giúp các bậc cha mẹ khi phát hiện triệu chứng ở con em mình, thì cần nhanh chóng đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa kiểm tra, theo dõi, điều trị kịp thời để việc chữa trị đạt kết quả cao.

 II. Trẻ em và bệnh ung thư xương

           Ung thư xương (UTX) ở trẻ em, là bệnh rất nguy hiểm và khó chữa trị.

1. Nguyên nhân

           Trẻ từ 13-15 tuổi là thời kỳ cơ thể con người đang phát triển và hoàn thiện các cơ quan, nên đối với bộ xương – ở các tế bào sinh xương của sụn tiếp hợp ở các đầu xương dài (xương tay, xương chân…), phần sẽ tăng trưởng làm xương dài thêm – chính là nơi hay xảy ra khối u UTX. Sarcôm xương là dạng UTX thường gặp nhất, chiếm 5% tổng số ca ung thư trẻ em, thường thấy ở bé trai (gấp đôi bé gái), 80% ở gần vị trí khớp (gần khớp gối, gần khớp vai). Lứa tuổi thường mắc bệnh: thiếu niên (13-15), thanh niên (20-25). Nguyên nhân gây bệnh đến nay vẫn chưa rõ. Tuy nhiên, một số bệnh di truyền do sai lệch gen AND (hội chứng Lifraumeni, bệnh bướu nguyên bào võng mạc mắt) hay tình trạng phơi nhiễm, tiếp xúc với tia phóng xạ… làm tăng nguy cơ bị sarcôm xương ở trẻ em.

2. Triệu chứng và chẩn đoán

           Đầu tiên, bệnh nhân cảm thấy đau, sưng vùng gần khớp. Đặc biệt, quanh khớp gối, gần khớp vai. Ít lâu sau, đau nhiều hơn khi đi lại, cử động hoặc về đêm, kèm theo khối u sưng to, đau ngày càng tăng. Trẻ đi khập khiễng hoặc đôi khi bị gãy xương sau khi va chạm, chấn thương nhẹ.

           Ở cơ sở y tế, sau khi thăm khám tại chỗ: khối u sưng đau và hạn chế cử động ở vùng quanh khớp gối, khớp vai. Một số kỹ thuật chẩn đoán khác cần được thực hiện:

                       – Chụp X quang chỗ khối u sưng, đau, X quang phổi để xem có di căn phổi hay không.

                       – Scan khối u hay chụp RMI để xác định vị trí, kích thước, tính chất khối u (xâm lấn cơ quan lân cận, nội tủy…).

                       – Mổ sinh thiết để xác định mô bệnh học khối học.

           Công tác chẩn đoán cần được thực hiện kỹ lưỡng, để xácđịnh độ ác tính (thấp, vừa, cao) và giai đoạn bệnh (khu trú hay đã di căn phổi, gan, xương khác…) của bệnh sacôm xương.

3. Điều trị:

Có nhiều cách điều trị:

           Phẫu trị: đoạn chi có khối u ung thư.

           Hóa trị: dùng nhiều thuốc tiêm truyền để ngăn ngừa và điều trị tổn thương di căn xa (chủ yếu di căn phổi, màng phổi).

           20% sarcôm xương trẻ em thuộc nhóm ác tính cao, dễ bị di căn phổi sau khi đoạn chi.

        Kết quả: 60-80% bệnh nhân sống thêm 5 năm đối với sarcôm xương trẻ em tại chỗ, chưa di căn xa.

Hiện nay, việc điều trị sarcôm xương trẻ em có nhiều tiến bộ.

        Hoá trị dẫn đầu thực hiện trước mổ nhằm ngăn ngừa và tiêu diệt tổn thương di căn âm thầm.

        Cố gắng bảo tồn – không đoạn chi bằng kỹ thuật cắt nạo khối u, ghép xương. Kết hợp hóa trị trước và sau khi mổ.

        Thử nghiệm thuốc đặc hiệu mới, hiệu quả hơn với mục đích gia tăng kết quả điều trị

        Ở trẻ không may bị UTX phải đoạn chi, và trị khỏi, vấn đề lắp tay, chân giả để trẻ hoà nhập xã hội cũng cần được quan tâm.

Lời khuyên quan trọng nhất là nên đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để khám, chữa bệnh kịp thời khi phát hiện một trong những triệu chứng kể trên.