Bệnh nói lắp ở trẻ em-Nguyên nhân và cách phòng tránh

1 Khái niệm

Nói lắp hay cà lăm là một chứng tật về khả năng nói khá phổ thông. Người mắc tật này mặc dù biết rõ mình muốn nói câu gì nhưng khi phát âm thường phải lặp lại các âm nhiều lần hay kéo dài một âm lâu trước khi phát ra tiếng kế tiếp.

Nói lắp chia thành nhiều dạng: ngập ngừng im lặng hồi lâu trước khi bắt đầu câu nói, câu nói bị đứt quãng nhiều lần, lặp lại một từ nhiều lần và kéo dài một âm tiết như để chờ chuẩn bị âm tiết kế tiếp. Theo ước tính, trung bình có khoảng 1% dân số thế giới nói lắp, chủ yếu ở nam giới.

Hầu hết các trẻ đều nói lắp khi bắt đầu học nói. Ở một số trẻ, tật này xuất hiện khoảng 3 tuổi, thậm chí sớm hơn. Một số khác nói lắp lúc 3 tuổi rưỡi – 4 tuổi và duy trì trong thời gian nhất định. Các bậc cha mẹ không nên lo lắng quá mức, bởi vì trong một số giai đoạn học nhanh ngôn ngữ, trẻ nói lắp, ấp úng, sử dụng không đúng từ ngữ và căng thẳng khiến người khác nghe không hiểu là chuyện bình thường. Trong não của trẻ, các ý nghĩ xuất hiện nhanh hơn so với lời nói, gây ra hiện tượng “tắc nghẽn lời nói”.

Trẻ gặp khó khăn ở giai đoạn học nói trong việc tìm kiếm từ ngữ, thiếu từ vựng cần thiết để thể hiện chính xác điều mình nghĩ, khiến người nghe nhận thấy sự vụng về ngôn ngữ. Cá biệt có một số trẻ nói lắp sau khi trải qua một chấn động tình cảm nào đó.

        Các nguyên nhân của chứng nói lắp vẫn chưa được làm rõ. Một số người cho rằng nó mang tính di truyền, hậu quả của rối loạn cá tính, rối loạn vận động….

           Nói lắp xuất hiện ở các trẻ trai nhiều hơn trẻ gái gấp 3 lần. Dạng bất thường này thường phát triển trong giai đoạn bắt đầu tập nói. Khoảng 5-10% trường hợp mắc tật nói lắp khi mới nhập học và 1% sau tuổi dậy thì.

2. Nguyên nhân gây bệnh chưa rõ, các yếu tố hay được nhắc đến là:

           – Chấn thương ở trẻ sơ sinh: Một số người cho rằng việc dùng forceps khi sinh nở hoặc trẻ bị va đầu vào vật cứng có thể gây tổn thương vùng Broca trong não (vùng phân tích vận động của lời nói), dẫn đến nói lắp.

        – Do có bệnh: Có ý kiến cho rằng một bệnh nào đó của thai phụ có thể truyền cho con và gây tổn thương não thai nhi, trong đó có trung tâm ngôn ngữ. Hoặc trẻ nhỏ bị “tì vết” ở trung tâm này sau khi mắc bệnh ở não, màng não.

        – Khủng hoảng tình cảm: Theo một số nhà khoa học, khủng hoảng tình cảm, chẳng hạn một cú sốc, có thể khiến trẻ nói lắp. Những dị tật tâm lý xã hội này theo thời gian sẽ trở thành thói quen.

        Gần đây nhất, một nhóm nhà khoa học Đức đã chụp cộng hưởng từ não của 15 người bị tật nói lắp, so sánh 15 người nói bình thường và rút ra nhận xét: Ở người nói lắp có những đoạn tách rời vỏ não, cản trở lưu thông tín hiệu bình thường giữa các khu vực trong vùng kiểm soát ngôn ngữ.

3. Khắc phục như thế nào?

           Phương pháp cổ điển: Mỗi ngày để 40-60 phút cho trẻ tập đọc và tập nói. Tập đọc một bài văn (mới đầu chọn bài ngắn), đọc thong thả, rõ từng chữ, nhưng phải lưu loát. Nếu trẻ lắp bắp, ngắc ngứ thì cho đọc lại. Cứ thế cho đến khi cả bài văn được đọc trơn tru. Đọc đi đọc lại cho tới khi trẻ thuộc lòng, gập sách vẫn đọc được. Mỗi ngày chỉ cần một bài. Sau một thời gian thì cho trẻ tập đọc bài dài hơn, rồi dần dần đọc bài dài hơn nữa.

        Mỗi buổi đặt ra cho trẻ một câu hỏi ngắn và luyện trả lời cho lưu loát. Nếu trẻ nói lắp khi trả lời, yêu cầu nói lại cho tới khi lưu loát mới thôi, và lại tiếp tục câu hỏi khác.

        Các bài tập đọc và câu hỏi thoạt đầu phải ngắn và đơn giản, không làm trẻ mệt óc. Để các buổi rèn luyện khỏi buồn chán, thỉnh thoảng cho trẻ tập đọc các mẩu chuyện cười và đặt các câu hỏi vui.

           Phương pháp hiện đại: Một số nhà khoa học Đức đã lập một chương trình máy tính đặt tên là “bác sĩ lưu loát” để chữa tật nói lắp. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc: Dù không thể chữa được nguyên nhân nói lắp, bệnh nhân vẫn hoàn thiện tốt khả năng nói lưu loát nhờ tập luyện liên tục.

        Bệnh nhân nói các cụm từ đặc biệt vào micro nối với máy vi tính, tăng giảm giọng nói trong giới hạn thời gian quy định. “Bác sĩ lưu loát” sẽ ghi nhận các lỗi sai trong phần phát âm, nhấn giọng, hơi thở của người đọc và lập hồ sơ. Điều này cho phép mỗi bệnh nhân tự chứng kiến sai sót của mình, làm lại lần nữa… Kết quả thử nghiệm cho thấy, ngay cả những người nói lắp nghiêm trọng vẫn có tiến bộ đáng kể.

4. Làm gì khi trẻ nói lắp?

           Trẻ nói lắp không phải lúc nào cũng nói lắp. Trẻ có thể nói trôi chảy khi chơi đùa với bạn, ca hát…. và chỉ nói lắp khi phật ý, căng thẳng hay mệt mỏi. Điều đó cho thấy vai trò của tâm lý trong vấn đề này. Quan trọng là những người xung quanh có thái độ thoải mái trước khó khăn lời nói của bé để bé cảm thấy được chấp nhận như bản chất vốn có ở giai đoạn phát triển bình thường. Nói lắp sẽ dần được giải quyết khi trẻ bình tĩnh, tự tin nói với những người xung quanh, được người khác lắng nghe chăm chú, kiên nhẫn và không bị cắt ngang lời nói. Đặc biệt không chế nhạo, bắt chước hay quở trách trẻ.

        Chúng ta có thể nhận thấy sự căng thẳng do nói lắp gây ra. Các thành viên trong gia đình nên để trẻ nói một cách tự nhiên và tránh để ý quá nhiều tới khiếm khuyết trong phát âm. Chú ý không nói quá nhanh và quá ngắn ngọn hoặc quá dài dòng khi trò chuyện với các bé, để tạo cảm giác thoải mái và thú vị mỗi khi nói ở trẻ. Nói lắp càng bị để ý, càng bị sửa chữa thì càng trở nên trầm trọng. Trẻ càng nhận thức được chứng tật của mình thì càng nói lắp. Không nên gây căng thẳng cho trẻ vì căng thẳng kéo căng dây thanh quản, co thắt hô hấp khiến trẻ liên tục nói lắp. Đôi khi, người lớn có thể nhắc lại lời nói của trẻ một cách chậm rãi để trẻ học và tự sửa.

        Cha mẹ biết kiên nhẫn chờ đợi, bởi khó khăn trong lời nói sẽ được giải quyết, biến mất khi trẻ tích luỹ được một số vốn ngôn ngữ nhất định (khoảng 5 tuổi). Có một số trường hợp tiếp tục nói lắp nên cha mẹ chú ý theo dõi tiến triển ngôn ngữ của con, tránh ép trẻ nói trước đám đông.

        Khi nói lắp trở thành kinh niên, tồn tại qua giai đoạn 4-5 tuổi hay 5-6 tuổi thì rất đáng quan tâm, vì nếu để nó “sống” quá lâu và thành thói quen thì rất khó sửa chữa, đặc biệt nếu kéo dài sang tuổi thiếu niên. Việc đầu tiên cần làm là tư vấn ý kiến bác sĩ nhi khoa để có biện pháp giáo dục lại cách nói. Đồng thời, xem xét tới biện pháp trị liệu tâm lý vì trên thực tế, nói lắp kinh niên thường liên quan đến các rối loạn tình cảm. Trẻ nói lắp thường căng thẳng, dễ xúc động và hay lo lắng.

        Tập luyện thư giãn giúp đem lại kết quả tốt. Tạo cho trẻ một môi trường lành mạnh và dạy con biết thư giãn, điều hoà hô hấp, nói chậm và khẽ sẽ giúp hơi phát âm thoát ra dễ dàng hơn.