Bệnh sốt xuất huyết[(DENGUE)

1. Định nghĩa

Sốt xuất huyết, còn gọi là sốt Dengue, Dengue xuất huyết, là một bệnh do vi rút, lây lan do muỗi truyền, hay gặp ở những nước có khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới.

2. Nguyên nhân

Sốt xuất huyết lây lan qua muỗi Aedes aegypti nhiễm vi rút Dengue. Muỗi đốt người cả ban ngày và ban đêm.

–        Có 4 chủng vi rút Dengue khác nhau là DEN 1, DEN 2, DEN 3 và DEN 4

–        Một khi đã nhiễm chủng nào thì người bệnh sẽ có miễn dịch suốt đời chống lại chủng đó. Nhưng vẫn có thể bị nhiễm chủng khác.

–        Nếu bị nhiễm lại bởi một chủng khác thì người bệnh sẽ tăng nhẹ khả năng bị những biến chứng nặng nề hơn như sốt xuất huyết nặng.

–        Lây truyền vi rút Dengue diễn ra theo một vòng tròn: Người nhiễm bị muỗi đốt, sau đó muỗi nhiễm vi rút đốt người khác, và cứ như thế vòng tròn tiếp tục.

–        Muỗi Aedes thích sinh sản gần nước và thường gặp trong nước tù đọng ở các vật chứa nước xung quanh các công trường xây dựng trong môi trường đô thị. Tỷ lệ sốt xuất huyết thường cao ở các thành phố lớn của các nước đang phát triển, có vệ sinh kém.

3. Triệu chứng.

Triệu chứng của bệnh thường bắt đầu xuất hiện từ 3-14 ngày sau khi tiếp xúc với vi rút dengue, đây được gọi là thời gian ủ bệnh; thời gian ủ bệnh trung bình là khoảng 4-7 ngày.

Triệu chứng thường bắt đầu với sốt cao đột ngột, có thể tới 41oC.

Các triệu chứng khác gồm:

–        Đau đầu dữ dội

–        Đau nhức mắt; nhất là đau nhức phía sau mắt

–        Đau nhức xương khớp dữ dội (sốt xuất huyết còn được gọi là “sốt nhức xương”)

–        Đau cơ dữ dội ở vùng thắt lưng, tay và chân

–        Đau bụng, cảm giác khó ở

–        Ớn lạnh (rét run)

–        Nổi nốt ban đỏ, phẳng trên da

–        Chóng mặt

–        Chán ăn

–        Đau họng

–        Chảy máu bất thường, như chảy máu cam, chảy máu chân răng và/hoặc có máu trong nước tiểu.

Các triệu chứng thường hết trong vòng một hai tuần, nhưng phải mất nhiều tuần sức khỏe mới phục hồi hoàn toàn. Hay gặp là cảm giác cực kỳ mệt mỏi trong quá trình hồi phục bệnh.

4. Điều trị

Hiện không có thuốc đặc trị cho bệnh sốt xuất huyết, vì thế việc điều trị bao gồm cố gắng giảm nhẹ triệu chứng và giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu nhất trong quá trình bệnh.

Những việc nên làm:

–        Sử dụng thuốc giảm đau paracetamol để giảm triệu chứng đau và sốt – không dùng aspirin hoặc ibuprofen vì có thể gây chảy máu nội tạng ở người bị sốt xuất huyết

–        Uống nhiều nước để phòng mất nước – uống nước đóng chai hoặc nước sôi để nguội, không uống nước lã

–        Nằm nghỉ đầy đủ

–        Nếu không thấy các triệu chứng được cải thiện sau 3-5 ngày, cần đến cơ sở y tế.

5. Thời gian hồi phục

Bạn sẽ cảm thấy mệt mỏi và không được khỏe trong một thời gian. Phần lớn người bệnh hồi phục trong vòng hai tuần, mặc dù đôi khi có thể mất đến 6 tuần mới hồi phục hoàn toàn.

6. Biến chứng

Trong một số ít trường hợp, người bị bệnh sốt xuất huyết sẽ tiến triển thành thể nặng hơn và có thể đe dọa tính mạng, được gọi là sốt xuất huyết nặng.

Chưa rõ lý do chính xác ở những trường hợp này, nhưng yếu tố nguy cơ chủ yếu là trước đó đã có tiền sử từng bị sốt xuất huyết.

Các dấu hiệu và triệu chứng của sốt xuất huyết nặng gồm:

–        Hết sốt

–        Cảm giác mệt mỏi

–        Bụng căng và đau dai dẳng

–        Nôn nhiều

–        Gan to, có thể đau và sờ thấy

–        Chảy nhiều máu mũi, kinh nguyệt nhiều, nước tiểu có màu đỏ kèm theo đi ngoài ra máu hoặc nôn ra máu

Một biến chứng khác hay gặp là người bị sốt xuất huyết nặng có thể bị tụt huyết áp nặng và đột ngột. Tình trạng này được gọi là hội chứng sốc Dengue.

Các triệu chứng của hội chứng sốc Dengue gồm:

–        Da lạnh, nhớp nháp

–        Mạch nhanh nhỏ

–        Khô miệng

–        Tiểu ít

–        Thở nhanh

–        Nếu thấy có bất kỳ triệu chứng nào của sốt xuất huyết nặng, cần đến ngay cơ sở y tế để đề phòng bệnh tiến triển nặng.

–        Người bệnh sẽ cần nhập viện và được truyền dịch để ngăn mất nước và ổn định huyết áp. Đại đa số sẽ bình phục nhanh và có thể ra viện sau vài ngày.

7. Phòng bệnh

Cách phòng bệnh tốt nhất là diệt muỗi, lăng quăng/bọ gậy và phòng chống muỗi đốt.

– Loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, diệt lăng quăng/bọ gậy bằng cách:

+ Đậy kín tất cả các dụng cụ chứa nước để muỗi không vào đẻ trứng.

+ Thả cá hoặc mê zô vào các dụng cụ chứa nước lớn (bể, giếng, chum, vại…) để diệt lăng quăng/bọ gậy.

+ Thau rửa các dụng cụ chức nước vừa và nhỏ (lu, khạp…) hàng tuần.

+ Thu gom, hủy các vật dụng phế thải trong nhà và xung quanh nhà như chai, lọ, mảnh chai, mảnh lu vỡ, ống bơ, vỏ dừa, lốp/vỏ xe cũ, hốc tre, bẹ lá…, dọn vệ sinh môi trường, lật úp các dụng cụ chứa nước khi không dùng đến.

+ Bỏ muối hoặc dầu vào bát nước kê chân chạn/tủ đựng chén bát, thay nước bình hoa/bình bông.

– Phòng chống muỗi đốt:

+ Mặc quần áo dài tay.

+ Ngủ trong màn/mùng kể cả ban ngày.

+ Dùng bình xịt diệt muỗi, hương muỗi, kem xua muỗi, vợt điện diệt muỗi…

+ Dùng rèm che, màn tẩm hóa chất diệt muỗi.

+ Cho người bị sốt xuất huyết nằm trong màn, tránh muỗi đốt để tránh lây lan bệnh cho người khác.

– Tích cực phối hợp với chính quyền và ngành y tế trong các đợt phun hóa chất phòng, chống dịch.

8. Chế độ chăm sóc bệnh nhân bị sốt xuất huyết

a. Uống thật nhiều nước

Khi sốt, bệnh nhân dễ bị mất nước, cùng với triệu chứng mệt mỏi, kém ăn, kém uống lại càng gây mất nước thêm. Vì vậy, điều tối quan trọng trong chăm sóc bệnh nhân sốt xuất huyết là cần cho bệnh nhân uống thật nhiều nước (mỗi lần vài ngụm, uống liên tục trong ngày). Lượng nước dùng đối với trẻ dưới 5 tuổi khoảng 500-1.500 ml/ngày, trẻ trên 5 tuổi khoảng 2.000-2.500 ml/ngày.

Tất cả các loại nước suối, nước sôi để nguội, nước cam, nước dừa, nước chanh, nước ép trái cây đều dùng được.

b. Không ăn thực phẩm sẫm màu

Do “đặc thù” của bệnh sốt xuất huyết là rất dễ xảy ra tình trạng xuất huyết (chảy máu) nên bạn cần tránh, không để bệnh nhân ăn hoặc uống bất kỳ loại thực phẩm nào có màu đỏ, nâu, đen trong suốt giai đoạn theo dõi bệnh. Mục đích là để không bị nhầm lẫn, có thể nhận biết dễ dàng bệnh nhân có bị chảy máu dạ dày trong quá trình nôn ói hay không. Những thực phẩm có màu sẫm như nước xá xị, nước trái cây sẫm màu, nước coca, canh củ dền, dưa hấu… khi uống vào, nếu bệnh nhân bị nôn ói hoặc có xảy ra tình trạng xuất huyết dạ dày sẽ khó xác định được.

c. Chọn thức ăn lỏng

Cơ thể sốt rất mệt mỏi, nên cần ưu tiên tối đa trong lúc này những thức ăn lỏng, dễ tiêu như cháo, súp. Tránh ăn những thức ăn quá nhiều dầu mỡ sẽ đầy bụng khó tiêu. Cũng cần lưu ý là bệnh nhân không cần kiêng cữ quá mức mà cần ăn thức ăn đầy đủ chất dinh dưỡng. Ví dụ như cháo cá, cháo thịt băm nấu cùng với một ít rau củ quả các loại. Cho ăn từng ít một, nhiều bữa trong ngày để tránh tình trạng nôn ói.

d. Tuân thủ y lệnh

Như đã nói, không có thuốc điều trị đặc hiệu của bệnh sốt xuất huyết. Tuy nhiên, bác sĩ có thể sẽ cho thuốc hạ sốt, một ít thuốc bổ… để bệnh nhân uống. Cần theo đúng đơn và tuân thủ chặt chẽ mọi hướng dẫn của bác sĩ. Đặc biệt, không được thấy trẻ sốt thì tự ý mua thuốc hạ sốt, vì một số loại thuốc hạ sốt có khả năng ảnh hưởng xấu đến dạ dày, làm tăng nguy cơ chảy máu. Thuốc dùng an toàn là Paracetamol, sử dụng liều lượng theo hướng dẫn, ngày dùng khoảng 4 lần khi bệnh nhân có sốt.

e. Lau mát thường xuyên

Với sốt xuất huyết, bệnh nhân có thể sốt cao lên đến 39-40 độ C. Song song với việc sử dụng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ, cần thường xuyên lau mát cho bệnh nhân để giúp giảm nhiệt độ cơ thể.

Lưu ý: Cách lau mát đúng là dùng khăn sạch, nhúng vào nước ấm vừa phải, sau đó vắt khô lau trán, mặt, tay chân, các vùng nách, bẹn… Không được dùng nước đá, nước lạnh để lau vì càng khiến cơ thể bị sốc nhiệt, sốt cao hơn.

f. Tái khám hàng ngày

Do tình trạng quá tải, một số trường hợp sốt xuất huyết nhẹ có thể được cho điều trị ngoại trú (không nằm viện) với yêu cầu tái khám hàng ngày, có khi tái khám nhiều lần trong ngày. Bạn cần tuân thủ theo đúng những điều này, không được tự ý ngừng tái khám dù thấy bệnh tình của bé không trầm trọng hoặc bé hết sốt. Vì nếu không theo dõi sát sao, có những trường hợp bệnh sẽ trở nặng dù hết sốt.

Đặc biệt lưu ý các dấu hiệu sau để đưa bệnh nhân đến bệnh viện ngay: lừ đừ, li bì, bứt rứt, ói nhiều, đau bụng nhiều, xuất huyết, tay chân lạnh

9. Câu hỏi liên quan :  

Hỏi 1:

Có cách nào biết được các dấu hiệu báo trước là sốc sắp xảy ra ?  

Đáp 1:

–     Trẻ đang tỉnh táo, bỗng trở nên lừ đừ, có khi vật vã.

–     Trẻ có những cơn đau bụng dữ dội mà trước đây không có hoặc chỉ có rất ít.

–     Tay, chân lạnh.

–     Da trẻ đổi màu, trở nên bầm bầm, môi xám lại.

–     Trẻ tiểu ít hẳn hoặc không tiểu chút nào, nhưng rất khát.

–     Bạn hãy lưu ý phát hiện các triệu chứng tiền sốc nói trên, nhất là từ ngày thứ 3 của bệnh (tính từ ngày bắt đầu sốt), vì biến chứng sốc thường xảy ra từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7. Nếu bạn nhận thấy một hoặc vài triệu chứng tiền sốc kể trên, thì dù chưa đến ngày tái khám hoặc bận công việc gì, cũng phải cấp tốc đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được cứu chữa kịp thời.

Hỏi 2 :

Làm gì khi nghi ngờ bị sốt xuất huyết?

Đáp 2 :

Cần đi khám bệnh ngay. Nếu trường hợp nhẹ, có thể chăm sóc tại nhà như sau:

        Nghỉ ngơi, tránh vận động mạnh; ăn nhẹ: cháo, súp, sữa…; uống nhiều nước hơn bình thường, có thể dùng nước oresol (nước biển khô, cách pha: 1 gói pha vào 1 lít nước, uống 100-150ml nước/kg cân nặng/ngày), nước cam vắt, nước chanh đường…

        Hạ sốt với thuốc paracetamol, lau nước ấm khi sốt cao

        Không cho uống aspirin (vì gây thêm xuất huyết), không cắt lể hay cạo gió, không quấn kín hoặc mặc nhiều quần áo khi đang sốt, không kiêng ăn, không nhịn uống.

        Theo dõi bệnh và đưa ngay đến bệnh viện khi thấy có các dấu hiệu trở nặng bất ngờ: Người bệnh mệt nhiều hơn, vẻ âu lo bứt rứt, li bì hoặc vật vã; tay chân lạnh, đau bụng nhiều hơn; nôn nhiều, da đổi màu bầm, môi tím tái.

+PHÂN BIỆT SỐT XUẤT HUYẾT VÀ SỐT PHÁT BAN

1. Tác nhân gây bệnh

– Bệnh sốt phát ban:

Sốt phát ban có nhiều bệnh và tác nhân gây bệnh khác nhau, nhưng tựu trung có sốt và phát ban. Sốt phát ban chủ yếu gặp ở nước ta là bệnh sởi do virut sởi gây ra, bệnh Ru-ben-la (Rubella) do virut Ru-ben-la gây ra và bệnh do Rickettssia, trong đó ở Việt Nam hay gặp nhất là bệnh sốt mò. Phương thức truyền bệnh của bệnh sởi và bệnh Ru-ben-la là lây theo đường hô hấp, còn bệnh sốt mò môi giới truyền bệnh là do mò đỏ.

– Bệnh sốt xuất huyết:

Bệnh sốt xuất huyết (SXH), tác nhân gây bệnh là virut Dengue (Đăng gơ), bệnh lây từ người bệnh sang người lành chưa có miễn dịch chống virut Đăng gơ là muỗi. Có hai loài muỗi truyền bệnh SXH là muỗi vằn và muỗi hổ châu Á.

2. Cách nhận biết sốt xuất huyết và sốt phát ban

– Sốt xuất huyết

+ Sốt xuất huyết là một loại bệnh dịch nguy hiểm, nếu muỗi truyền bệnh càng nhiều, tốc độ lây lan bệnh càng nhanh, nếu người dân chưa có miễn dịch chống SXH.

+ Nếu bị SXH, đặc biệt là trẻ em mà không phát hiện và điều trị kịp thời sẽ dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm, thậm chí tử vong.

+ SXH thường có sốt cao liên tục 3-4 ngày, ho, sổ mũi, đau nhức mình mẩy, đau nhức hố mắt, nôn và có thể tiêu chảy. Sốt trong bệnh SXH khó giảm với thuốc hạ sốt paracetamol trong 3 ngày đầu và khi sốt bắt đầu giảm sẽ bắt đầu xuất huyết, biểu hiện như da sung huyết (da đỏ ửng, môi khô đỏ tươi… do hiện tượng cô đặc máu), có chấm xuất huyết ở dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam, mắt đỏ và hay kèm nôn, chân tay lạnh. Thông thường từ ngày thứ 3, bệnh có tiến triển nặng, nhất là trẻ em, vì vậy, nếu không được chẩn đoán sớm và xử trí kịp thời sẽ có nguy cơ diễn biến xấu bởi sốc hoặc do tổn thương các cơ quan khác

– Sốt phát ban

+ Đối với bệnh sốt phát ban, hầu hết các trường hợp bắt đầu với triệu chứng sốt cao từng cơn (thân nhiệt có thể tăng lên 39-40 độ C) và xuất hiện ho, đau họng, chảy nước mũi hoặc nghẹt mũi, mệt mỏi, có thể nôn mửa và phát ban đỏ. Các hạch khu vực đầu, mặt, cổ thường sưng to, đau có thể nhìn hoặc sờ thấy. Kết mạc mắt đỏ, viêm, chảy nước mắt… Nếu nguyên nhân gây sốt là do virut đường tiêu hóa, có thể sớm xuất hiện tình trạng rối loạn tiêu hóa (phân lỏng, nhầy, không có máu và có thể nôn ói sau khi ăn).

+ Hầu hết bệnh sốt phát ban từ ngày thứ 4 trở đi người bệnh thường hết sốt, ăn được, da có thể bị nổi phát ban 3 -5 ngày rồi lặn.

– Để phân biệt sốt xuất huyết với sốt phát ban, cách đơn giản nhất là dùng ngón tay cái và ngón trỏ cùng bên căng vùng da có chấm đỏ (ban đỏ) hoặc vùng da sung huyết, nếu thấy chấm đỏ đó mất đi, buông ra là màu đỏ hồi phục ngay là sốt phát ban, còn nếu vẫn thấy chấm li ti hoặc sau 2 giây màu đỏ lại xuất hiện, đó là SXH (đây là dấu hiệu ấn ngón tay hoặc thời gian hồi phục màu da trong chẩn đoán bệnh SXH). 2 tiêu chuẩn để nghĩ đến SXH là sốt cao đột ngột và xuất huyết. Nếu có điều kiện nên xét nghiệm công thức máu sẽ thấy bạch cầu có thể giảm, tiểu cầu giảm rõ, tốc độ lắng máu tăng.

+ NGUY HIỂM KHI BÀ BẦU BỊ SỐT XUẤT HUYẾT

Khi mang bầu, người phụ nữ sẽ có sức đề kháng giảm xuống cho nên dễ mắc sốt xuất huyết. Bệnh sốt xuất huyết cho đến nay vẫn chưa có thuốc đặc hiệu để điều trị, đặc biệt là phụ nữ đang mang thai có nhiều nguy cơ xấu tiềm ẩn cho mẹ và con

Sốt xuất huyết ở phụ nữ mang thai có thể gây suy thai hoặc đẻ non, thai chết lưu. Với người mẹ thì rất có thể bị chảy máu khó cầm, tiền sản giật, làm tổn thương đến chức năng gan, thận, chảy máu kéo dài khi chuyển dạ, do đó rất dễ gây tử vong cho mẹ. Ngoài ra, sốt xuất huyết ở bà bầu còn có thể gây ra hiện tượng rau bong non, phù phổi cấp cũng nguy hiểm đến tính mạng cho cả mẹ và con.

Khi bị sốt xuất huyết, bà bầu cần đến chuyên khoa sản phụ hoặc chuyên khoa truyền nhiễm để được xác định mức độ của bệnh và có chỉ định điều trị thích hợp. Tuyệt đối không được tự động mua thuốc để uống hoặc tiêm, vì như vậy sẽ khiến bệnh nặng thêm, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng của thai nhi và cả người mẹ.

Phụ nữ mang thai cần hết sức tránh mắc bệnh sốt xuất huyết. Vì vậy cần có những biện pháp phòng bệnh như: Mặc quần áo dài, chân đi tất, ngủ màn tuyệt đối để tránh muỗi đốt. Hằng ngày nên dùng hương muỗi trong phòng ngủ và xung quanh nhà để xua đuổi và diệt muỗi. Các loại đựng nước sạch dùng trong sinh hoạt nên có che đậy tránh muỗi đẻ trứng và nên thay nước hàng tuần để diệt lăng quăng. Không để nước đọng ở các nơi như lốp xe hỏng, vỏ dừa, ao tù, cống rãnh…