Chứng chậm nói ở trẻ

1. Định nghĩa

    Ở những trẻ bình thường, từ 3 đến 6 tháng tuổi, trẻ đã có thể ê a được những tiếng nói đầu tiên. Ở giai đoạn này, trẻ đã có thể phát hiện được những tiếng động phát ra từ những vị trí khác nhau, đồng thời trẻ cũng bắt đầu nói được những có có nguyên âm “a” như ba, bà…Tùy theo mỗi trẻ, nhưng khoảng 11 tháng tuổi trở đi, trẻ đã có thể nói được 2 – 3 từ đơn khá rõ ràng. Đến khi trẻ được 3 – 4 tuổi, trẻ đã có thể nói được những câu phức tạp và bắt đầu sử dụng ngôn ngữ một cách khá tốt. Ông bà ta có câu: “Thỏ thẻ như trẻ lên ba”. Nếu quá tuổi này mà trẻ chưa có khả năng trao đổi những điều thông thường nghĩa là đã bị chậm nói.

2. Nguyên  nhân

    – Nguyên nhân thực thể: trẻ có những vấn đề về cơ quan phát âm (tai, mũi, họng), cơ quan chỉ huy (não bị dị tật bẩm sinh, bại não, những di chứng sau xuất huyết não, viêm màng não…).

    – Nguyên nhân tâm lý: Trẻ biết nói sớm hay muộn, nói chuẩn hay ngọng, phần lớn đều là ở sự dạy dỗ và uốn nắn của người mẹ. Xin liệt kê ra đây những sai lầm “kinh điển” của chị em trong việc dạy bé đã khiến con chậm nói, nói ngọng.

         * Đáp ứng con quá nhanh chóng

    “Lỗi” này quả đúng là yêu con quá lại hóa hại con. Khi bé chỉ vào bình sữa và với với tay đòi cầm, đòi ăn. Ngay lập tức, mẹ lấy bình sữa đưa cho con vè cho bé ăn. Hay Làm như vậy là mẹ đã tước đi cơ hội để trẻ được nói.

    Cách làm đúng phải là mẹ nên khơi gợi cho trẻ nói ra điều mà trẻ muốn. Bất kể đó là từ “đói”, từ “sữa” hay từ “măm măm” thôi cũng rất quan trọng. Khi trẻ nói được điều đó, người lớn nên động viên, cổ vũ cho trẻ bởi vì đó là một sự tiến bộ. Lúc này, bé sẽ hiểu cách dùng ngôn ngữ để biểu đạt ý mà mình muốn.

         * Bật tivi, ipad, iphone cho bé xem suốt ngày

    Đối với trẻ con, có vẻ như công nghệ càng hiện đại thì lại càng “hại điện”. Có một hiện tượng rất thú vị mà bất cứ bà mẹ nào cũng nhận ra, đó là cứ bật tivi lên thì trẻ bỗng dưng lại “ngoan” một cách kỳ lạ. Bé ngồi yên, chăm chú theo dõi, bỏ cả chạy nhảy, bỏ cả quấy mẹ và đương nhiên, trẻ cũng bỏ cả nói chuyện.

    Nhiều chị em thắc mắc: mẹ nói cũng là nói mà tivi nói cũng là nói. Tại sao trẻ xem tivi lại chậm nói còn nghe mẹ nói lại nhanh biết nói. Thực ra, việc giao tiếp giữa mẹ – con và tivi là hai mối quan hệ hoàn toàn khác nhau. Khi trẻ xem tivi, bé sẽ chỉ tiếp nhận thông tin một chiều. Bé là người nghe và chỉ cần yên lặng nghe. Lâu dần sẽ khiến trẻ mất đi ham muốn được nói.

    Trong khi đó, khi bé giao tiếp với mẹ, đấy là một mối quan hệ hai chiều. Bé vừa là người nghe, vừa là người cần nói, cần bày tỏ ý kiến. Từ đấy sẽ thôi thúc trẻ nói hơn. Xem tivi nhiều cũng khiến trẻ quên đi giọng mẹ và chỉ tập trung vào âm thanh của tivi.

    Nếu cho con xem, mẹ nên cùng ngồi với bé để xem các chương trình như phim hoạt hình, ca nhạc và bình luận về các tình tiết, nhân vật, hội thoại trong phim để giúp trẻ xây dựng phản xạ ngôn ngữ tốt hơn.

         * Lười nói chuyện với con vì nghĩ bé “chẳng hiểu gì”

    Giao tiếp với trẻ sơ sinh đôi khi giống như độc thoại bởi bé chưa nói được, vốn từ còn quá ít nên phản ứng với những câu hỏi của cha mẹ thường bị chậm. Điều này khiến một số bà mẹ cảm thấy buồn chán và thấy như mình đang làm một việc vô ích. Tuy nhiên, chính việc lười nói chuyện với con ngay từ khi bé mới là trẻ sơ sinh lại là nguyên nhân khiến bé chậm nói.

    Nhưng chỉ cần có niềm tin rằng nói chuyện nhiều bé sẽ nhanh biết nói, mẹ sẽ có động lực để ‘tám’ với bé nhiều hơn. Đôi khi chỉ một câu nói bâng quơ, phiếm chỉ: “Để mẹ bế con nào” hay “Con yêu mẹ không?”… cũng có tác dụng lớn với khả năng ngôn ngữ của bé. Dù bé mới bập bẹ, ê a… thì cha mẹ vẫn nên nói chuyện liên tục cùng bé. Khi còn nhỏ, việc bé tăng vốn từ vựng và dần biết nói sẽ thông qua một cách duy nhất là lắng nghe người lớn nói chuyện với nhau.

         * Nói chuyện với con bằng ngôn ngữ trẻ con, cố tình nói ngọng, nhả nhớt

    Dùng ngôn ngữ trẻ con để nói chuyện với trẻ có nghĩa là người lớn thường dùng những từ đã được tỉnh lược để nói chuyện với trẻ. Ví dụ, một số bố mẹ hay thường thích dùng “ngoại ngữ của bé” như: “tị ơi tị” (chị ơi chị), “ơm ơm” (cơm), “ún on” của mẹ, (cún con của mẹ)… và cho rằng những từ ngữ sinh động này rất thú vị, có thể khiến trẻ hứng thú hơn. Với trẻ sơ sinh chưa biết nói, bé hay thường hét lên hoặc kêu “a..a…” rất to. Những lúc như vậy, mẹ lại cũng hét lên, cũng “a…a..”, cũng lặp lại những âm thanh y hệt của bé để “giao tiếp” với con. Điều này là sai lầm.

    Nhiều ông bố bà mẹ sai lầm khi cứ nghĩ rằng chỉ cần dùng ngôn ngữ thế nào cho trẻ nhanh hiểu nhất và tỏ ra thích thú là được chứ không cần thiết là phải nói đúng và nói chính xác. Lâu dần, chính thói quen này của người lớn đã khiến cho trẻ mất đi khả năng tư duy về “lời nói đúng và đầy đủ”.

         * Không cho bé ra ngoài chơi và gặp gỡ bạn bè

    Nhiều bố mẹ ngày nay vì sợ bên ngoài “nguy hiểm” nên thường nhốt con trong nhà một mình và chỉ chơi với các đồ chơi vô tri. Một số bà mẹ thậm chí khi thấy con đã đến tuổi đi học mẫu giáo, mầm non nhưng vẫn để con ở nhà với mẹ hoặc ông bà vì lo bé đi học sẽ bị lây bệnh từ bạn bè, lo cô giáo chăm con không kỹ. Chính điều này đã tước đi của trẻ cơ hội được giao tiếp.

    Có một thực tế ai cũng phải thừa nhận, đó là trẻ đi mẫu giáo sẽ rất nhanh biết nói. Bé được đặt trong một môi trường có nhiều bạn bè, tự khắc sẽ nảy sinh nhu cầu muốn giao tiếp, muốn nói chuyện, muốn bật thành lời. Mẹ nên chú ý cho bé đi chơi nhiều hơn, gặp gỡ nhiều bạn nhỏ cùng tuổi. Điều này sẽ giúp bé nhanh biết nói.

3. Triệu chứng

3.1. Sự phát triển bình thường của lời nói và ngôn ngữ ở trẻ

    – Trước 12 tháng tuổi

         + Bé bắt đầu những tiếng bập bẹ, bi bô của trẻ là dấu hiệu cho thấy giai đoạn đầu tiên của sự phát triển lời nói.

         + Khi trẻ khoảng 9 tháng, chúng bắt đầu xâu chuỗi những âm khác nhau của lời nói để có thể tạo ra những tiếng như “ma”, “ba” (mà không hiểu ý nghĩa của những từ này).

         + Trước 12 tháng tuổi, trẻ thường rất chú ý tới các âm thanh. Nếu bé thường xem một cách chăm chú mà không có phản ứng gì với âm thanh thì đó có thể là dấu hiệu cho thấy bé bị mất thính giác.

    – Từ 12 – 15 tháng tuổi

         + Bé bắt đầu bi bô nói nhiều hơn ngoài những từ như “ma”, “ba”.

         + Bé có thể hiểu và nghe theo những điều khiển đơn lẻ như “hãy đưa mẹ đồ chơi của con”.

    – Từ 18 – 24 tháng tuổi

         + Trẻ sẽ có thể nói khoảng 20 từ khi bé được 18 tháng tuổi và 50 từ hoặc hơn thế nữa khi được 2 tuổi.

         + Khi 2 tuổi, bé sẽ bắt đầu học kết hợp hai từ và có thể nghe theo những lời điều khiển kép như “Hãy nhặt đồ chơi của con và mang cho mẹ”.

    – Từ 2 – 3 tuổi

         + Giai đoạn này, khả năng nói của bé phát triển mạnh nhất.

         + Vốn từ của bé tăng nhanh do bé bắt đầu có thể kết hợp hơn 3 từ trong một câu.

         + Sự hiểu biết của bé cũng phát triển theo. Khi 3 tuổi, bé có thể hiểu thế nào là “đặt nó lên trên bàn” hoặc “đặt nó dưới gầm giường”.

         + Bé cũng bắt đầu nhận biết màu sắc và hiểu những khái niệm về mô tả như: to, nhỏ…

3.2. Dấu hiệu cho thấy trẻ bị chậm nói

    Cha mẹ cần đặc biệt quan tâm nếu bé không phản ứng với âm thanh hoặc không phát âm những âm đơn giản. Ngoài ra, cần chú ý tới các dấu hiệu cho thấy bé chậm nói sau:

    – Từ 12 – 24 tháng tuổi

         + Bé không sử dụng cử chỉ, ví dụ như vẫy tay tạm biệt khi 12 tháng tuổi.

         + Bé thích sử dụng cử chỉ hơn là phát âm để giao tiếp khi 18 tháng tuổi.

         + Bé gặp vấn đề với việc bắt chước âm thanh khi 18 tháng tuổi.

    – Hơn 2 tuổi

         + Bé chỉ bắt chước lời nói hoặc hành động mà không tạo ra từ hoặc cụm từ đồng thời.

         + Chỉ nói và nhắc đi nhắc lại vài từ mà không thể sử dụng ngôn ngữ nói để giao tiếp theo đúng sự phát triển bình thường.

         + Không thể nghe theo những lời điều khiển đơn giản.

         + Có tông giọng không bình thường, chẳng hạn như giọng mũi.

         + Gặp khó khăn trong việc hiểu: cha mẹ thường hiểu được nửa điều mà bé bập bẹ nói khi bé 2 tuổi, 3/4 khi bé được 3 tuổi và hầu hết mọi điều bé nói khi bé 4 tuổi.

4. Điều trị và phòng tránh

    – Dành nhiều thời gian trò chuyện với bé, thậm chí ngay cả khi bé còn ở tuổi ẵm ngửa. Bạn có thể nói, hát hoặc khuyến khích con bắt chước theo những âm thanh hoặc cử chỉ của mình.

    – Đọc cho con nghe ngay khi bé được 6 tháng tuổi, bạn không cần phải đọc toàn bộ quyển sách, hãy chọn những quyển truyện tranh, điều đó sẽ cuốn hút bé nhìn vào sách khi bạn đọc. Khi con lớn hơn, hãy khuyến khích bé chỉ ra những bức tranh mà bé có thể nhớ và cố gắng gọi tên chúng. Con bạn thậm chí bắt đầu nhớ dần những quyển truyện mà bé yêu thích.

    – Sử dụng các tình huống hàng ngày để khuyến khích bé phát triển khả năng nói và ngôn ngữ. Ví dụ, bạn có thể gọi tên các loại thức ăn trong cửa hàng thực phẩm, giải thích cho con bạn đang làm gì khi bạn nấu ăn hoặc lau nhà, gọi tên các đồ vật xung quanh nhà. Hãy đặt cho con những câu hỏi đơn giản và khuyến khích con trả lời (ngay cả khi bé cũng chưa hiểu được mấy).

    – Dù con ở độ tuổi nào thì việc nhận biết và điều trị kịp thời là cách tốt nhất cho khả năng chậm nói của bé. Cùng với những phương pháp hợp lý, bạn sẽ giúp con giao tiếp với mình và thế giới bên ngoài tốt hơn.