Kháng sinh và sức khỏe của bé

I. Kháng sinh và sức khỏe của bé

1. Hậu quả của việc lạm dụng kháng sinh:

1.1 Loạn khuẩn đường ruột:

           Khi trẻ em hoặc kể cả người lớn uống nhiều kháng sinh trong một thời gian dài sẽ làm cho đường tiêu hóa bị rối loạn vi khuẩn, tình trạng này đưa đến hai trường hợp: tiêu chảy hoặc táo bón. Rất nhiều các bé sau một thời gian bị viêm phổi, viêm phế quản hoặc ho lại mắc thêm bệnh suy dinh dưỡng do kháng sinh tiêu diệt các vi khuẩn có lợi ở đường tiêu hóa của trẻ, gây rối loạn tiêu hóa, không hấp thu được chất dinh dưỡng.

           Trong trường hợp trẻ bị rối loạn tiêu hóa sau khi dùng kháng sinh, đa số các phụ huynh thường tự điều trị tiêu chảy cho trẻ bằng các loại men tiêu hóa như Antibio, Lactomin plus, Lacta fort… mà không chú ý đến việc dùng các loại men này, qua một thời gian dài các bé sẽ bị lệ thuộc vào thuốc, có thuốc mới có thể hấp thu được thức ăn.

           Bên cạnh đó, đối với các trường hợp bé bị táo bón do kháng sinh, các bà mẹ không đưa đi bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để điều trị mà tự thụt hậu môn cho con bằng mật ong, vaserline hay các loại thuốc có bán sẵn ở các nhà. Khi trẻ không thể tự đi tiêu mà phải dùng các dụng cụ bên ngoài tác động vào, qua một thời gian cơ vòng và nhu động ruột của trẻ sẽ mất đi phản xạ buồn đi tiêu. Trẻ sẽ phải phụ thuộc vào thuốc và dụng cụ thụt.

           Đối với những trẻ bị bệnh do nhiễm khuẩn mới cần điều trị bằng kháng sinh. Tuy nhiên, khi trẻ sốt thông thường do mọc răng hay thời tiết thay đổi… các bà mẹ vẫn vô tư mua kháng sinh ở tiệm thuốc tây về cho con uống. Việc này đã đưa lại những hậu quả khá nghiêm trọng đối với sức khỏe của trẻ và không ít những trường hợp trẻ phải nhập viện cấp cứu.

1.2 Dị ứng

           Dị ứng với kháng sinh thường làm cho trẻ nổi mẩn đỏ khắp người, miệng phù, chân tay mất cảm giác phải cấp cứu.

1.3 Ngộ độc

Một số trường hợp trẻ bị sốc phản vệ do dùng kháng sinh rất dễ gây tử vong. Nhiều trường hợp ngộ độc thuốc kháng sinh gây có thể gây ra những tác hại sau:

           – Tiêu chảy, nôn mửa.

           – Tổn thương chức năng gan, suy gan khi ngộc độc các loại kháng sinh như tetracyclin, rifampin, novobiocin, sulfonamide.

           – Tổn thương chức năng thận, suy thận cấp khi ngộc độc các loại kháng sinh như cephalosporin, aminoglycoside, polymycin, sulfonamide.

           – Rối loạn thần kinh, chóng mặt, rối loạn cảm giác da khi ngộ độc aminoglycoside, viêm đa dây thần kinh đố khi ngộ độc isoniazide.

           – Rối loạn các tế bào máu khi ngộ độc chloramphenicol, sulfonamide.

1.4 Lờn thuốc

           Trẻ có thể trả bệnh trong một thời gian dài hoặc tái đi tái lại nhiều lần phải dùng kháng sinh, gây lờn thuốc và phải tăng liều. Lúc đó, thuốc chẳng những không trị được bệnh mà còn tàn phá các vi khuẩn cộng sinh có lợi cho cơ thể làm bé viêm miệng lưỡi, nổi nhiệt, rối loạn tiêu hóa và mắc một số các bệnh khác.

           Đối với những bệnh cảm cúm do siêu vi hoặc viêm mũi viêm họng chưa có biến chứng, kháng sinh không những không có tác dụng trị khỏi bệnh mà còn gây kháng thuốc làm tình trạng trầm trọng hơn. Kháng sinh làm giảm sức đề kháng của hệ tiêu hóa, làm cho các bé ăn uống kém và mắc các bệnh tiêu hóa khác dẫn đến tình trạng thiếu dinh dưỡng.

2. Dùng thuốc kháng sinh đúng cách

           Trước tiên, khi thấy trẻ bị ho hoặc cảm sốt các bậc phụ huynh không nên tự ý mua kháng sinh ở tiệm thuốc tây về cho trẻ uống. Đối với các trường hợp này, chỉ nên hạ sốt bằng các phương pháp tự nhiên như lau mát, mặc quần áo thông thoáng dễ rút mồ hôi, cho trẻ uống nhiều nước. Các loại thuốc ho được bào chế từ thảo dược an toàn cho trẻ có thể dùng trong trường hợp này. Phụ huynh có thể dùng nước muối sinh lý NaCl 9% để làm sạch mũi cho trẻ, giúp cho đường hô hấp được thông thoáng.

           Khi đưa trẻ đi khám bác sĩ và được chỉ định thuốc, phụ huynh cũng nên bình tĩnh để hỏi chuyện với bác sĩ về toa thuốc của bé. “Trong toa này loại thuốc nào là kháng sinh và loại nào không phải là kháng sinh?”. Trong trường hợp bé đã từng dị ứng với thuốc nào hoặc với chất hóa học nào thì phụ huynh cần ghi nhớ để trình bày lại, bác sĩ có thể lựa chọn một loại thuốc khác cùng tác dụng nhưng không gây dị ứng cho trẻ.

           Đối với những bệnh thật sự cần dùng kháng sinh, phụ huynh nên cho con uống đầy đủ theo toa mà bác sĩ đã chỉ định: đúng liều lượng và thời gian. Sau khi uống hết toa thuốc, phụ huynh cần đưa con đi tái khám đúng hẹn. Không nên khi uống thuốc được vài ngày, thấy bé không còn đau họng nữa phụ huynh tự động ngưng thuốc hoặc đến hẹn không tái khám. Bởi vì mặc dù các biểu hiện như ho, sưng họng, sốt… trên cơ thể trẻ đã giảm những các vi khuẩn vẫn còn, vì thế nên cho trẻ uống đủ liều và đủ thời gian đã được chỉ định để tiêu diệt khuẩn để tránh cho bệnh tái phát và trẻ phải sử dụng thêm nhiều lần thuốc kháng sinh về sau.

II. Những thắc mắc khi sử dụng thuốc kháng sinh cho bé

1. KS là loại thuốc gì và sao phải thận trọng khi cho trẻ dùng KS?

           KS là tên chung chỉ nhóm thuốc có tác dụng ức chế sự phát triển hoặc tiêu diệt các mầm bệnh gọi là vi khuẩn. Vì vậy, thường chỉ dùng KS khi bị bệnh nhiễm khuẩn. Tất cả KS khi dùng đều có thể gây tai biến. KS được ví như con dao 2 lưỡi, lưỡi nào cũng rất sắc.

           – Riêng đối với trẻ, do các cơ quan liên quan đến việc hô hấp, chuyển hóa và đào thải thuốc chưa phát triển hoàn chỉnh, khả năng gây tai biến ở trẻ so với người lớn càng tăng lên gấp bội.

           – Để tránh tai biến cho trẻ khi dùng KS, các bậc cha mẹ không tự tiện mua KS cho trẻ dùng mà nên dành quyền chỉ định KS cho bác sĩ. Tức là nếu nghi ngờ trẻ bị bệnh nhiễm khuẩn thì nên đưa trẻ đi bác sĩ khám và chỉ định thuốc vì chỉ có bác sĩ mới chẩn đoán được trẻ đúng là bị bệnh nhiễm khuẩn, biết rõ cách dùng KS đúng: đúng thuốc, đúng cách, đủ liều, đủ thời gian.

2. Nghe nói trẻ bị sốt, cảm cúm là do nhiễm trùng, tại sao những trường hợp này không được dùng ngay KS?

           Một số bệnh nhiễm khuẩn thường có triệu chứng sốt, nhưng không phải tất cả các trường hợp sốt đều do nhiễm khuẩn.

Chẳng hạn:

           – Trẻ có thể bị sốt do mọc răng hay cảm nắng. Do vậy, đừng vội cho trẻ dùng KS mà trước tiên tìm cách hạ nhiệt bằng paracetamol hay đắp trán, lau mình bằng khăn nhúng nước mát.

           – Còn đối với cảm cúm là do siêu vi (còn gọi là vi rút) gây ra, KS không có tác dụng chữa trị. Sau 2-3 ngày, triệu chứng không đỡ thì nên đưa trẻ đi đến bác sĩ khám bệnh (nếu nghi ngờ trẻ bị sốt xuất huyết thì đưa trẻ đi khám bác sĩ sớm hơn).

ð  Phụ huynh không nên đến nhà thuốc tìm cách mua KS cho trẻ uống.

3. Có phải trẻ nào bị ho, sổ mũi, viêm mũi, viêm hầu họng là phải dùng KS?

           – Đối với những trẻ bị viêm mũi, viêm hầu họng, nếu chỉ bị nhiễm siêu vi và chưa có biến chứng thì dùng KS không những không tác dụng mà còn có thể gây tình trạng đề kháng KS về sau. Trong trường hợp này, nếu trẻ bị sốt, chỉ nên cho dùng thuốc hạ nhiệt, kèm theo hút sạch mũi, nhỏ mũi bằng nước muối sinh lý 0,9% (pha 9g muối NaCl trong 1 lít nước sạch hoặc hỏi mua ở nhà thuốc).

           – Trẻ bị ho có thể cho trẻ uống mật ong pha chanh, tắc trong dăm ngày. Nếu sau vài ba ngày mà triệu chứng không đỡ hoặc sớm hơn nhưng nghi ngờ trẻ bị nhiễm khuẩn, nên cho trẻ đi khám bác sĩ để được định bệnh chính xác và chỉ định dùng KS khi cần thiết.

ð  Cho trẻ dùng KS theo sự chỉ định của bác sĩ là an toàn nhất, vì chỉ có bác sĩ mới xác định được trường hợp siêu vi kèm theo bội nhiễm vi khuẩn (triệu chứng viêm nhiễm kéo dài không bớt mà còn có xu hướng ngày càng nặng thêm). Lúc này rõ ràng dùng KS là cần thiết.

           – Riêng bị viêm tai giữa cấp ở trẻ, bác sĩ sẽ chẩn đoán đúng bệnh và tùy trường hợp bệnh mà cách dùng thuốc có khác nhau. Có khi bác sĩ chỉ cho dùng KS thông dụng là amoxicillin, nhưng hiện nay vi khuẩn đã đề kháng nhiều nên bác sĩ chỉ định ngay KS phối hợp là amoxicillin + clavulanate, có khi chỉ dùng thuốc 5-7 ngày nhưng có khi phải dùng thuốc đến 10-14 ngày. Dùng KS đến 2 tháng để trị viêm tai giữa là do cách điều trị không hợp lý, việc chọn KS không đúng.

Lưu ý: Khi thấy trẻ bị sốt ho, rối loạn đường hô hấp mà cách thở, nhịp thở bất thường (thở nhanh từ 40 lần/ phút trở lên đối với trẻ trên 1 tuổi, thở khó, có lõm ngực khi hít vào hoặc thở khó kiểu suyễn) thì phải đưa trẻ đến ngay cơ sở y tế để được chỉ định đúng thuốc và điều trị kịp thời, không để trẻ ở nhà tự chữa.

4. Thời gian dùng KS là bao lâu và bị tiêu chảy có phải do dùng KS kéo dài?

           – Nếu thực sự bị nhiễm khuẩn, việc dùng KS đủ liều thường kéo dài trong nhiều ngày, thông thường từ 5-7 ngày. Và tùy theo bệnh, dùng KS có thể kéo dài hơn.

           – Như bị viêm tai giữa cấp kể ở trên, hoặc bị loét dạ dày có nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori có thể dùng KS 14 ngày. Nhiễm vi khuẩn lao phải điều trị KS phối hợp từ 6 tháng trở lên.

Dùng KS có thể bị 2 tai biến:

           – Tổn thương cơ quan (như tổn thương thần kinh thính giác gây điếc do dùng KS nhóm aminosid)

           – Bị tiêu chảy do rối loạn tạp khuẩn ruột.

Như vậy, dùng KS bừa bãi luôn có nguy cơ bị tiêu chảy do dùng KS kéo dài. Bị tiêu chảy do dùng KS cũng giống như bị tiêu chảy nói chung là người bệnh, nhất là trẻ con bị mất nước và chất điện giải, bị mất vitamin và có thể bị suy dinh dưỡng (chứ không bị tổn thương ở dạ dày như một số người nghĩ).

III. Lưu ý trong việc sử dụng thuốc kháng sinh khi trẻ bị bệnh về đường hô hấp

           Sợ biến chứng viêm phổi khi trẻ bị nhiễm khuẩn hô hấp nên nhiều người vội cho bé uống kháng sinh. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy nó không có tác dụng phòng biến chứng mà còn gây tác dụng không mong muốn như: dị ứng, tiêu chảy…

        Phó giáo sư Nguyễn Tiến Dũng, Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội)cho biết, việc sử dụng kháng sinh khi không cần thiết còn làm gia tăng các vi khuẩn kháng thuốc, khi trẻ bị bệnh cần dùng kháng sinh thì sẽ rất khó chữa trị. Khi đó phải dùng các loại kháng sinh đắt tiền hơn, nhưng vẫn có trường hợp thất bại.

           Đây là một thực trạng đáng báo động. Lấy ví dụ với phế cầu khuẩn S.pneumoniae có thể gây viêm mũi-họng, viêm tai giữa, viêm xoang ở trẻ. Một nghiên cứu gần đây tại huyện Ba Vì, Hà Nội cho thấy, có đến 95% chủng trong số hơn 400 chủng của khuẩn này đã đề kháng với ít nhất 1 loại kháng sinh và chỉ có duy nhất 1 chủng nhạy cảm với tất cả các loại kháng sinh. Trong số này có nhiều loại kháng sinh thông dụng như: tetracycline, ampicillin, cefotaxime, ciprofloxacin…

           Vì thế, điều quan trọng là phải dùng kháng sinh đúng nhóm bệnh. Dưới đây là một số lời khuyên của phó giáo sư Dũng về việc dùng kháng sinh cho trẻ:

1. Viêm mũi họng cấp hoặc nhiễm khuẩn đường hô hấp trên vị trí không xác định

           Nguyên nhân gây bệnh chủ yếu do virus, thuốc kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng. Vì vậy, cha mẹ không nên cho trẻ dùng kháng sinh trong trường hợp này.

           Việc điều trị chủ yếu là điều trị các triệu chứng như: hạ sốt, thuốc ho, thuốc sổ mũi… Bệnh thường tự khỏi sau 3-7 ngày.

2. Viêm họng, viêm amidan cấp do liên cầu

           Để chẩn đoán chính xác viêm họng do liên cầu phải làm xét nghiệm cấy nhớt họng hoặc các test chẩn đoán nhanh. Tuy nhiên, thực tế không phải trẻ nào bị viêm họng cũng có thể lấy dịch họng để xét nghiệm tìm liên cầu được. Theo Tổ chức Y tế Thế giới cần nghĩ đến viêm họng do liên cầu ở trẻ khi có ít nhất các dấu hiệu sau: họng đỏ, amidan sưng, có chất xuất tiết trắng và sưng đau hạch cổ.

           Ngoài ra còn có thể có thêm một số triệu chứng khác như: đau họng, sốt, đau đầu, chấm xuất huyết nhỏ ở vòm. Nếu chỉ có họng đỏ không thôi thì thường là viêm họng do virus.

           Trẻ bị viêm họng do liên cầu cần được điều trị đúng và đủ liều kháng sinh để phòng biến chứng thấp khớp cấp có thể ảnh hưởng đến tim, sau này rất khó chữa.

3. Viêm tai giữa cấp

           Nguyên nhân gây bệnh có thể là vi khuẩn và cả virus- chiếm 40-75%. Đây là bệnh hay gặp ở trẻ nhỏ.

           Kháng sinh được chỉ định dùng trong một số trường hợp sau:

                       – Trẻ dưới 6 tháng tuổi

                       – Trẻ 6 tháng đến 2 tuổi: Dùng kháng sinh nếu chẩn đoán chắc chắn và nếu chẩn đoán không chắc chắn nhưng bệnh nặng.

                       – Trẻ trên 2 tuổi: Dùng kháng sinh nếu chẩn đoán chắc chắn và bệnh nặng.

                       – Các trường hợp khác: Điều trị triệu chứng và theo dõi sau 2 ngày nếu bệnh không đỡ mới dùng kháng sinh.

4. Viêm mũi xoang cấp do vi khuẩn

           Biểu hiện thường gặp của bệnh là: chảy mũi, tắc mũi, ho về ban ngày, thường không đỡ sau 10 ngày hoặc bệnh nặng hơn với các biểu hiện như: sốt, chảy mũi mủ, đau ở vùng xoang trên mặt sau 5-7 ngày.

           Trừ azithromycyn có thể dùng 3-5 ngày, còn những loại kháng sinh khác dùng ít nhất 10 ngày, dài nhất có thể tới 4 tuần. Thời gian dùng kháng sinh phụ thuộc vào thời gian hết các triệu chứng và cộng thêm 1 tuần sau khi hết triệu chứng.