U tuyến yên

1. Nguyên Nhân

            – Điều may mắn là đa số các u tuyến yên đều lành tính (adenoma). Khoảng 20% dân số có các loại u tuyến yên. Tuy nhiên, khá nhiều khối u không gây ra triệu chứng gì và vì thế không bao giờ được chẩn đoán trong suốt cuộc đời.

            – Tuyến yên là một tuyến nội tiết có kích thước bằng hạt đậu khu trú ở đáy não. Tuyến yên giúp điều hòa sự bài tiết của các hormone từ những tuyến nội tiết khác nhau như tuyến giáp và các tuyến thượng thận. Tuyến yên còn phóng thích những hormone gây ảnh hưởng trực tiếp lên các mô của cơ thể như xương và tuyến tiết sữa. Những hormone này bao gồm:

                        + Hormon kích thích vỏ thượng thận (Adrenocorticotropic hormone=ACTH)

                        + Hormon tăng trưởng (Growth hormone=GH)

                        + Hormon tăng tiết sữa prolactin

                        + Hormon kích thích tuyến giáp (Thyroid-stimulating hormone=TSH)

            – Khi khối u tăng trưởng, các tế bào sản xuất ra hormon của tuyến yên có thể bị hủy hoại, gây ra tình trạng suy tuyến yên (hypopituitarism).

            – Nguyên nhân gây ra các khối u ở tuyến yên chưa được biết rõ. Tuy nhiên một số u có thể là một phần của rối loạn di truyền có tên gọi là đa tân sản nội tiết I (multiple endocrine neoplasia I=MEN I).

Nhiều loại u khác có thể gặp ở cùng vị trí với u tuyến yên:

            – U sọ hầu (craniopharyngiomas)

            – Các nang

            – U tế bào mầm (germinomas)

            – U di căn đến từ các bộ phận khác của cơ thể

2. Triệu chứng

            – Đa số khối u tuyến yên sản xuất một hoặc nhiều hormone với lượng lớn. Do đó, các triệu chứng của một hoặc nhiều tình trạng sau đây có thể xảy ra:

                        + Cường tuyến giáp

                        + Hội chứng Cushing

                        + Hội chứng người khổng lồ hoặc bệnh to cực (acromegaly)

                        + Tiết sữa

            – Các triệu chứng gây ra bởi sự chèn ép của một khối u tuyến yên lớn bao gồm:

                        + Nhức đầu

                        + Ngủ lịm

                        + Chảy nước mũi

                        + Buồn nôn và nôn

                        + Rối loạn khứu giác

                        + Rối loạn thị giác:

                                     Nhìn đôi (song thị)

                                     Sụp mí mắt

                                     Mất thị trường

             Trong một số trường hợp, các triệu chứng này có thể xảy ra đột ngột và khá nghiêm trọng.

3. Xét nghiệm chẩn đoán

             Khám kỹ lâm sàng. Ghi nhận các vấn đề về song thị và mất thị trường, như mất thị trường ngoại vi (peripheral vision) hoặc mất thị giác ở một số vùng của thị trường.

* Các xét nghiệm về chức năng nội tiết bao gồm:

            – Lượng cortisol:

                        + Xét nghiệm ức chế bằng  dexamethasone. Dexamethasone là một steroid ngoại sinh gây phản hồi âm tính (negative feedback) đến tuyến yên để ức chế bài tiết ACTH. Steroid này không thể vượt qua được hàng rào máu não khiến xét nghiệm này giúp đánh giá một phần đặc hiệu của trục hạ đồi-tuyến yên-thượng thận.

                        + Xét nghiệm cortisol nước tiểu

            – Lượng hormon kích thích nang noãn (follicle-stimulating hormone=FSH)

            – Lượng yếu tố tăng trưởng insulin (insulin growth factor-1=IGF-1)

            – Lượng luteinizing hormone (LH). LH tiết bởi thùy trước tuyến yên, kích thích sự rụng trứng ở nữ và tiết androgen ở nam.

            – Lượng prolactin máu

            – Lượng testosterone/estradiol máu

            – Lượng hormon tuyến giáp:

                        + T4 tự do

                        + TSH

* Các xét nghiệm khác giúp xác định chẩn đoán bao gồm:

            – Đo thị trường

            – Chụp MRI đầu

4. Điều Trị

            – U tuyến yên thường không phải là ung thư và do đó không di căn đến các bộ phận khác của cơ thể. Tuy nhiên, khi tăng trưởng, chúng có thể chèn ép lên các thần kinh và mạch máu quan trọng.

            – Phẫu thuật để cắt bỏ khối u thường rất cần thiết, đặc biệt khi khối u gây chèn ép thần kinh thị giác, và có thể dẫn đến mù lòa.

            – Trong đa số trường hợp, u tuyến yên được cắt bỏ qua đường mũi hoặc qua các xoang. Tuy nhiên một số u không thể phẫu thuật được bằng các đường kể trên và phải mổ cắt bỏ u xuyên qua sọ.

           – Xạ trị được dùng để giảm thể tích khối u. Có thể phối hợp xạ trị với phẫu thuật hoặc sử dụng xạ trị đơn độc ở những bệnh nhân không thể phẫu thuật.

          – Các thuốc sau đây có thể giúp giảm thể tích một số loại u:

                        + Bromocriptine hoặc cabergoline là trị liệu đầu tay cho các khối u tiết prolactin. Các thuốc này giúp giảm lượng prolactin và làm teo nhỏ khối u.

                        + Octreotide hoặc pegvisomant đôi khi được dùng cho các khối u tiết hormone tăng trưởng (GH), đặc biệt khi việc phẫu thuật ít có khả năng chữa khỏi.

5. Tiên lượng

            Tiên lượng khá tốt nếu có thể phẫu thuật và bóc tách được toàn bộ khối u.

6. Các biến chứng có thể gặp

            – Biến chứng nghiêm trọng nhất là tình trạng mất thị lực hoàn toàn xảy ra khi thần kinh thị giác bị hủy hoại nặng.

            – Bản thân khối u hoặc việc cắt bỏ khối u có thể dẫn đến mất cân bằng nội tiết vĩnh viễn. Cần xử trí bằng liệu pháp bổ sung hormon.