Viêm hàm mặt

I. Khái niệm:

Ở Việt Nam, viêm nhiễm vùng miệng – hàm mặt là loại bệnh thường gặp ở bất cứ lứa tuổi nào. Bệnh cảnh lâm sàng có thể nhẹ, nên việc chẩn đoán và điều trị đơn giản, tuy nhiên cüng có nhiều trường hợp chẩn đoán khó và điều trị phức tạp, thậm chí có thể dẫn đến những biến chứng nặng, nguy hiểm đến tính mạng nếu không chẩn đoán đúng và xử trí kịp thời.

II. Nguyên nhân:

1. Do răng:

–       Trước hết là những biến chứng do sâu răng, viêm tủy, tiếp theo là viêm tổ chức quanh chóp răng. U hạt và nang răng hình thành quanh chóp răng sớm hay muộn cüng bị viêm, và từ đó viêm lan rộng đến tổ chức tế bào và phần mềm.

–       Sang chấn răng (gây rạn nứt, đụng giập, sai khớp, gãy) làm tủy răng bị chết sau đó bị nhiễm khuẩn.

–       Tai nạn do mọc răng sữa, răng vĩnh viễn, nhất là răng khôn (mọc lệnh, mọc ngầm).

–       Do viêm nha chu (viêm quanh răng).

2. Do điều trị:

–       Điều trị tủy răng, đẩy tổ chức tủy nhiễm khuẩn qua chóp răng, hàn ống tủy răng chưa tốt.

–       Lấy cao răng.

–       Nhổ răng: Nhiễm khuẩn sau nhổ hoặc nhiễm khuẩn do sang chấn làm rách lợi, tổn thương xương ổ răng.

–       Tai biến do làm răng hàm giả: Mài răng làm tổn thương răng sống, tháo lắp hàm giả gây sang chấn.

–       Tai nạn do chỉnh hình răng: Lực kéo quá mạnh làm răng bị chết tuỷ.

–       Phẫu thuật nha chu, phẫu thuật hàm mặt, phẫu thuật chỉnh hình.

3. Những nguyên nhân khác:

–       Gãy xương hàm, nhất là gãy hở thông với miệng hoặc đường gãy đi qua
răng nhiễm khuẩn.

–       Vết thương phần mềm hàm mặt làm rách nát tổ chức, vết thương chột, dị
vật nằm trong tổ chức.

–       Nhiễm khuẩn tuyến nước bọt: Viêm tuyến nước bọt, sỏi tuyến, sỏi ống tiết
nước bọt gây nhiễm khuẩn. Từ nhiễm khuẩn tuyến hay ống tiết nước bọt gây nhiễm khuẩn phần mềm tương ứng.

–       Nhiễm khuẩn da và niêm mạc như viêm nang lông, viêm a, viêm miệng, nhọt ở mặt (nhiễm tụ cầu khuẩn nặng, đinh râu). Đinh râu có thể gây nhiễm khuẩn nặng. Nhiễm khuẩn amiđan có thể gây áp xe khoang bên hầu hay quanh amiđan. Viêm xoang hàm trên biến chứng gây viêm xương hàm và sau đó nhiễm khuẩn phần mềm.

–       Tai nạn do kỹ thuật chọc xoang gây nhiễm khuẩn vào các vùng quanh hàm.

–       Tai nạn do gây tê: Thuốc tê, dụng cụ không vô khuẩn.

III. Triệu chứng:

1. Thể cấp tính:

a. Viêm thanh dịch: Đây là giai đoạn đầu của viêm mô tế bào (thường kéo dài từ 1 đến 3 ngày).

Triệu chứng:

–       Đau tại răng nguyên nhân và lan ra xung quanh, bệnh nhân có cảm giác đau giật như mạch đập.

–       Lợi vùng răng đau: Sưng đỏ, phù nề.

–       Tổ chức vùng này sưng nề làm đầy các rãnh tự nhiên, xóa các gờ xương, giới hạn không rõ, da căng đỏ, mật độ chỗ sưng cứng chắc, nhiệt độ tăng, hạn chế cử động của các cơ bám da.

–       Có thể gây biến dạng khuôn mặt, co khít hàm tạm thời. Nếu ở sàn miệng thì làm cho lưỡi khó cử động.

–       Sốt nhẹ khoảng 38 – 39 ºC, mạch nhanh, người mệt mỏi, có thể có hạch dưới hàm bên sưng.

b. Viêm mủ (áp xe): Đây là giai đoạn tiếp theo của viêm thanh dịch

Triệu chứng:

–       Vùng răng nguyên nhân vẫn đau.

–       Lợi xung quanh vùng răng đau đỏ, phù nề, có mủ chảy ra khi ta ấn vào.

–       Vùng sưng đã khu trú rõ, da bề mặt căng bóng, có màu đỏ hay trắng, sờ vào chỗ sưng rất đau, không di động, dính vào bề mặt nông và sâu, khi ta ấn ngón tay vào thì để lại vết lõm, hoặc khi ta khám bằng hai ngón tay có dấu hiệu chuyển sóng (cảm giác có dịch bên dưới). Có thể vẫn còn co khít hàm tạm thời.

–       Sốt nhẹ 38°C, người mệt, có thể có hạch dưới hàm cùng bên.

2. Thể mạn tính:

Nguyên nhân:

Thường do vi khuẩn yếu, do điều trị không đúng hay dùng kháng sinh không hợp lý.

Triệu chứng:

–       Đây là một ổ mủ nhỏ, xung quanh là tổ chức hạt, được bao bọc ngoài cùng là lớp vỏ xơ keo.

–       Nổi hòn (hay một cục tròn, bầu dục) trên da, mật độ chắc, da phủ trên bề mặt nhăn, màu sắc bình thường hoặc thâm tím, sờ không đau, dính vào da hoặc chỉ thấy một dải cứng nổi lên chạy dài từ ổ viêm đến răng nguyên nhân.

–       Hoặc thấy một lỗ rò ra ngoài da, niêm mạc hay ngách lợi ở răng nguyên nhân thường xuyên chảy nước vàng hoặc mủ trắng không hôi.

IV. Tiến triển:

Mủ có thể vỡ và dò ra ở da, niêm mạc, ngách lợi, vòm miệng, sàn miệng. Các triệu chứng lâm sàng biến mất, bệnh nhân có cảm giác khỏi, nhưng sau một thời gian lại tái phát lại hay dẫn đến các biến chứng.

V. Biến chứng:

Nếu viêm mô tế bào cấp không được điều trị có thể dẫn đến những biến chứng sau:

–       Viêm tấy lan toả Viêm lan toả cả một vùng tế bào rộng lớn.

–       Viêm xương tủy hàm.

–       Viêm khớp, viêm màng tim, thận.

–       Viêm khớp thái dương hàm.

–       Viêm cơ nhai.

–       Nhiễm khuẩn máu.

–       Tử vong.

VI. Điều trị:

Làm kháng sinh đồ:

–       Trong điều kiện có thể, ở các bệnh viện cùng với việc cấy vi khuẩn, cần làm kháng sinh đồ và xem đó như là một nguyên tắc thông thường trong quy tắc điều trị viêm nhiễm, vì mỗi loại vi khuẩn nhạy cảm với từng loại kháng sinh. Trong trường hợp không có điều kiện làm kháng sinh đồ thì nên dùng loại kháng sinh có phổ rộng và theo những nguyên tắc về sử dụng hợp lí thuốc kháng sinh.

–       Việc sử dụng kháng sinh ngoài những nguyên tắc, cần phải dựa vào kinh nghiệm. Dùng kháng sinh kịp thời, đúng liều lượng là rất quan trọng để dập tắt quá trình viêm và ngăn ngừa các biến chứng.

–       Về liều lượng, nguyên tắc chung là sử dụng liều mạnh, phối hợp, dựa vào kinh nghiệm và dấu hiệu tiến triển lâm sàng.

Vấn đề nhổ răng nguyên nhân:

Có những ý kiến khác nhau, có tác giả chủ trương nên nhổ ngay răng nguyên nhân gây ra viêm vì vừa loại trừ nguyên nhân, vừa dẫn lưu qua ổ răng. Tuy nhiên có nguy cơ gây nhiễm khuẩn lan tràn, mặt khác việc dẫn lưu qua ổ răng chỉ dễ đối với những viêm nhiễm tại chỗ, còn khi viêm nhiễm lan rộng thì rất hạn chế. Hơn nữa khi viêm nhiễm do các răng hàm lớn thường gây ra khít hàm nên không thể nhổ răng được. Vì vậy, việc nhổ răng ngay chỉ áp dụng được trong một số trường hợp.
Việc bảo tồn răng:

Việc bảo tồn răng chỉ nên đặt ra với răng một chân như răng cửa, răng hàm nhỏ, trong điều kiện tổn thương chưa nặng lắm và có thể chữa tốt được, hoặc ở những cơ sở có điều kiện theo dõi và có phương tiện tốt. Còn nói chung với các răng hàm lớn, nhiều chân, răng gây ra biến chứng nghiêm trọng thì nên nhổ răng.

Điều trị chung:

–       Trong trường hợp sốt cao hoặc trong trường hợp bệnh nhân đau không uống được nước, có thể đưa đến tình trạng mất nước, cần phải bù nước, vitamin, đường, theo đường tĩnh mạch.

–       Dùng kháng sinh phải duy trì cho đến khi hết dấu hiệu lâm sàng (nếu là nhiễm khuẩn máu phải tiếp tục dùng kháng sinh và theo dõi, khi nào cấy máu âm tính thì mới chấm dứt).

–       Dẫn lưu nên dùng ống cao su, mảnh cao su và nên băng lỏng để thoát dịch dễ dàng, thay băng khi dịch thấm bẩn băng, bơm rửa qua ống dẫn lưu hay đường rạch bằng các dung dịch: Oxy già, nước muối sinh lý, dung dịch kháng sinh. Bơm rửa một hay nhiều lần trong ngày tùy theo mủ, dịch tiết nhiều hay ít cho đến khi hết dịch, mủ.

Tùy theo giai đoạn lâm sàng mà ta có phương pháp điều trị thích hợp:

Giai đoạn viêm thanh dịch:

–       Điều trị nội khoa là chính, dùng khánh sinh, chống viêm, giảm đau; Giữ vệ sinh răng miệng. Có thể khoan thủng buồng tủy để thoát mủ làm giảm áp lực tại vùng viêm.

–       Khi triệu chứng viêm đã thuyên giảm ta mới tiến hành nhổ răng nguyên nhân hoặc giữ răng lại điều trị tùy theo răng và khả năng của người thầy thuốc.

Khi đã chuyển sang giai đoạn làm mủ:

–       Dẫn lưu mủ: Có thể nhổ ngay răng nguyên nhân để dẫn lưu mủ hoặc xẻ dẫn lưu bằng đường trong miệng qua niêm mạc hay ngoài da tùy theo vị trí khu trí của ổ mủ.

–       Kháng sinh, giảm viêm, giảm đau.

–       Vệ sinh răng miệng.

–       Giải quyết răng nguyên nhân: Nhổ răng, chữa răng hoặc điều trị quanh răng.

Thể mãn tính:

–       Dẫn lưu ổ mủ, nhổ hay chữa răng nguyên nhân, nạo sạch đường rò.

VII. Phòng bệnh:

–       Tuyên truyền vệ sinh răng miệng cho cộng đồng.

–       Khám định kỳ để phát hiện những bệnh về răng miệng.

–       Điều trị các răng bị sâu, viêm lợi, viêm nha chu…

–       Những răng khôn mọc lệch, ngầm đã gây biến chứng cần phải nhổ để đề phòng viêm mô tế bào.

–       Nếu phát hiện viêm mô tế bào cần được xử trí sớm để tránh những biến chứng nguy hiểm.