Viêm não Nhật Bản

1. Khái niệm

           Viêm não Nhật Bản là bệnh nhiễm trùng cấp tính hệ thần kinh Trung ương do virus viêm não Nhật Bản gây ra, là một bệnh nặng, nguy cơ tử vong và di chứng cao. Viêm não Nhật Bản thường gặp tháng 5-9 dương lịch hay bị ở trẻ em, gần đây diễn biến quanh năm gặp cả người lớn.

           Đường lây nhiễm: Virus viêm não Nhật Bản truyền sang người do muỗi đốt. Vật chủ chính mang virus là lợn và một số loài chim. Bệnh không truyền trực tiếp từ người sang người.

2. Nguyên nhân

–          Về nguyên nhân tại nước ta, các căn nguyên gây viêm não thường là các vi rút arbo (trong đó có vi rút viêm não Nhật Bản), vi rút herpes, các vi rút đường ruột (như EV 71 gây bệnh tay chân miệng), sởi, quai bị và các vi rút khác mà ta chưa biết rõ, …

–          Do các triệu chứng lâm sàng rất khó phân biệt giữa các chủng vi rút do đó việc chẩn đoán nguyên nhân phải thông qua việc xét nghiệm xác định vi rút.

3. Triệu chứng

3.1. Triệu chứng lâm sàng

–        Tiền sử: Khỏe mạnh bình thường. Diễn biến bệnh cấp tính.

–        Giai đoạn khởi phát: Khó xác định, thường 1-3 ngày với triệu chứng giả cúm: Sốt nhẹ 37,5-38ºC, nhức đầu, mỏi mệt, chán ăn, nôn, buồn nôn.Trẻ nhỏ: Quấy khóc.

–        Giai đoạn toàn phát: 10-15 ngày.

+        Sốt cao đột ngột 39 – 40oC

+        Đau đầu (nếu trẻ còn bú thường có những cơn khóc thét).

+        Nôn hoặc buồn nôn.

+        Rối loạn ý thức đủ các mức độ: u ám, ngủ gà, li bì, bán hôn mê, hoặc hôn mê.

+        Co giật: Thường co giật toàn thân, co giật nửa người, co giật cục bộ.

+        Có thể có các dấu hiệu: Liệt, tăng trương lực cơ, rối loạn hô hấp, bí đại tiểu tiện, run ngọn chi, tứ chi lạnh, có cầu bàng quang, táo bón, nấc…

3.2. Triệu chứng cận lâm sàng:

–        Máu ngoại biên : số lượng bạch cầu tăng hoặc bình thường.

–        Dịch não tuỷ :

+        Trong, áp lực tăng.

+        Protein tăng nhẹ (thường < 1 g/lít).

+        Đường, muối bình thường.

+        Bạch cầu tăng.

+        Điện não đồ: Chỉ đánh giá tổn thương lan tỏa.

4. Điều trị:

4.1 Nguyên tắc:

           – Không có thuốc đặc hiệu, điều trị triệu chứng là chủ yếu.

        – Cần điều trị kịp thời.

4.2 Điều trị cụ thể:

–         Hạ sốt: Khi trẻ sốt > 38oC Paracetamol 15mg/kg/lần uống hoặc đặt hậu môn, có thể nhắc lại sau 6 giờ. Không dùng quá 60mg/kg/24 giờ, chườm mát, đặt trẻ ở phòng thoáng.

–        Chống co giật :

+          Diazepam 0,5mg/kg tiêm bắp hoặc Diazepam 0,2 – 0,3mg/kg pha loãng với 5 – 10ml dung dịch đẳng trương tiêm chậm tĩnh mạch (chỉ thực hiện ở cơ sở có điều kiện hồi sức vì có thể gây ngừng thở).

+          Nếu co giật không hết, có thể dùng thêm hoặc phenobacbital (gardenal) 5 – 8mg/kg/24h chia 3 lần hoặc aminazin 0,5 – 1mg/kg tiêm bắp.

Chống suy hô hấp:

+        Hút đờm dãi làm thông thoáng đường thở.

+        Thở ôxy nếu co giật hoặc khó thở.

+        Hô hấp hỗ trợ nếu có ngừng thở (thở máy, đặt nội khí quản bóp bóng).

Chống phù não :

+        Dung dịch Manitol 20% cho 1,5 – 2g/kg/lần truyền tĩnh mạch trong 30 – 60 phút. Nên cho sớm, khi có biểu hiện phù não như đau đầu, nôn, rối loạn ý thức.  Có thể truyền nhắc lại sau 8 giờ nếu biểu hiện phù não không cải thiện, nhưng không truyền quá 3 lần trong 24 giờ và không truyền quá 3 ngày.

+         Dexamethason 0,2 – 0,4mg/kg/lần cách nhau 8 giờ. Tiêm tĩnh mạch chậm, không dùng quá 3 ngày.

Cân bằng nước, điện giải, thăng bằng kiêm toan:

+         Dung dịch Ringerlactat 30 – 50ml/kg, tốc độ 20 – 30 giọt/phút sau mỗi lần truyền Manitol.

+       Nếu không có Ringerlactat thì thay bằng dung dịch đẳng trương Natriclorua 9 %o và Glucoza 5% mỗi thứu 1/2.

+          Dựa vào điện giải đồ và đường máu để điều chỉnh nếu có rối loạn.

+         Nếu có điều kiện đo các thông số về khí máu để điều chỉnh thăng bằng toan – kiềm.

Dinh dưỡng chăm sóc :

+        Dinh dưỡng: Ăn thức ăn dễ tiêu, năng lượng cao, đủ muối khoáng và Vitamin. Nếu trẻ không ăn được thì cho ăn qua ống thông dạ dày, đảm bảo 1500 KCalo/ngày.

+        Chăm sóc : Hút đờm dãi, vỗ lưng

Chống loét: Nằm đệm chống loét, thay đổi tư thế.

Vệ sinh toàn thân: Răng, miệng, da…

Chống bội nhiễm:

     Dùng kháng sinh tuỳ theo tình trạng bệnh.

5. Phòng bệnh

Để phòng bệnh mọi người cần tiêu diệt vật trung gian gây bệnh là muỗi bằng cách:

–                 Vệ sinh môi trường, phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, lấp các hố nước đọng xung quanh nhà ở để hạn chế sự sinh sản của muỗi, vệ sinh chuồng trại gia súc hàng ngày và cần xây ở xa khu nhà ở…

–                 Khi đi ngủ cần mắc màn tránh để muỗi đốt.

–                 Sau những hôm mưa muỗi bay vào nhà nhiều ta có thể dùng các biện pháp diệt muỗi như: Dùng hương hun muỗi hoặc thuốc xịt muỗi…

–                 Bể nước dùng sinh hoạt hàng ngày cần dùng nguồn nước sạch và nên cọ rửa bể thường xuyên.

–                 Nên có thói quen vệ sinh cá nhân, tập thể dục, ăn uống đầy đủ để tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.

–        Dự phòng đặc hiệu: Cho trẻ dưới 5 tuổi tiêm vacxin phòng Viêm não Nhật Bản.

6. Biến chứng

           Bệnh viêm não Nhật Bản nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, bệnh nhân có thể tử vong hoặc bị các biến chứng nặng nề như chậm phát triển trí tuệ, động kinh, liệt chi suốt đời…

7. Câu hỏi tham khảo

1. Xin hỏi bác sỹ là tác hại của virut nghiêm trong như thế nào?

       Ta có thể hiểu vi rút là những vi sinh vật có kích thước nhỏ hơn vi khuẩn. Cho đến nay nền khoa học thế giới vẫn chưa hiểu biết hết về tất cả các loại vi rút, vi khuẩn tồn tại trong tự nhiên, gây bệnh cho người và động vật. Tổ chức Y tế thế giới đã xác định rằng có ít nhất 400 mầm bệnh khác nhau gây bệnh ở loài người. Các bệnh do vi rút gây nên có thể từ mức độ nhẹ như hắt hơi, sổ mũi, ít nhiều gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, thậm chí gây tử vong như viêm não Nhật Bản, cúm H5N1…

2.  Vì sao vi rút viêm não Nhật Bản thường tấn công trẻ dưới 15 tuổi? Ở người trưởng thành có nguy cơ mắc bệnh này không thưa bác sĩ?

          Nói chung tất cả mọi lứa tuổi đều có nguy cơ mắc viêm não Nhật Bản. Ở nước ta đến tuổi trưởng thành hầu như đã nhiễm loại vi rút này. Vì vậy chúng ta thường thấy biểu hiện bệnh ở các cháu nhỏ tuổi trước tuổi trưởng thành.

3. Cháu nghe nói, viêm não do vi rút thường xảy ra vào mùa vải, xin bác sĩ cho biết, bệnh này có liên quan gì với việc ăn nhiều vải hay không?

          Ăn vải hoàn toàn không mắc viêm não vi rút. Tuy nhiên vào mùa vải thì chim hoang dã bay vê ăn quả và mang theo các loại vi rút, trong đó có vi rút viêm não Nhật Bản. Khi muỗi đốt chim sẽ nhiễm vi rút này và truyền bệnh cho một số loại vật nuôi và con người. Vì vậy bệnh viêm não Nhật Bản thường xuất hiện vào mùa vải chín.

5. Trẻ đã từng mắc bệnh viêm não Nhật Bản thì có nguy cơ mắc bệnh viêm não do các vi rút khác hay không thưa bác sĩ?

          Nếu trẻ đã từng mắc viêm não Nhật Bản thì chỉ có kháng thế chống mắc lại riêng bệnh này hoặc khi trẻ được tiêm chủng lại vắc xin nào thì được bảo vệ cho đúng loại bệnh đó mà thôi, không phòng được cho các loại bệnh khác.

6. Hiện nay đã có vắc xin phòng các bệnh viêm não do vi rút hay chưa?

          Hiện nay loài người đã có vắc xin phòng một số bệnh viêm não do vi rút như viêm não Nhật Bản, sởi, quai bị, rubella… Tuy nhiên còn nhiều loại vi rút khác chúng ta vẫn chưa có vắc xin.

7. Vi rút viêm não Nhật Bản không phải là tác nhân duy nhất gây viêm não vi rút có đúng không thưa bác sĩ?

          Đúng. Có nhiều loại vi rút khác nhau gây viêm não ở loài người. Thậm chí có một số tác nhân khác không phải là vi rút cũng là tác nhân gây viêm não như như một số hóa chất, ung thư di căn…

8. Bệnh viêm não Nhật Bản có lây trực tiếp từ người sang người không thưa bác sĩ?

          Viêm não Nhật Bản không lây trực tiếp từ người sang người. Bệnh lây truyền do muỗi đốt. Các loại muỗi này đốt động vật hoang dã, một số loại gia súc (như lợn, ngựa…) và lây truyền sang người.

9. Muỗi đốt có thể lây truyền bệnh viêm não vi rút không thưa bác sĩ?

          Một số loại muỗi có thể truyền bệnh viêm não vi rút như viêm não Nhật Bản, sốt xuất huyết… Trong khi một số loại muỗi khác thì truyền một số bệnh khác.

10. Có phải tất cả các loài muỗi đều lây truyền bệnh viêm não Nhật Bản không?

          Có thể hiểu trong các loài muỗi cũng có nhiều loài khác nhau, ví dụ như:

          – Muỗi Aedes (muỗi vằn) truyền bệnh sốt xuất huyết

          – Muỗi Anophen truyền bệnh sốt rét

          – Muỗi Culex truyền bệnh viêm não Nhật Bản…

Muỗi Culex thì sống ở vùng đồng bằng, trên các ruộng nước, ao hồ, phát triển, đẻ trứng và truyền bệnh, trong đó có bệnh viêm não Nhật Bản.

11. Tôi có 2 con, một cháu 8 tuổi, một cháu 5 tuổi, chưa tiêm viêm não Nhật Bản, vậy bây giờ có cần tiêm không thưa bác sĩ, nếu có lộ trình tiêm thế nào thưa bs?

          Ở nước ta có nguy cơ viêm não Nhật Bản rất cao, vì vậy chúng ta cần phải tiêm phòng đầy đủ để bảo vệ sức khỏe và tương lai cho các cháu. Anh cần đưa các cháu đến các phòng tiêm chủng gần nhất để được tư vấn thêm về lộ trình tiêm. Tuy nhiên cần lưu ý các cháu trên 5 tuổi không thuộc diện miễn phí.

12.  Con tôi năm nay 1 tuổi, cháu đã tiêm văc xin viêm não Nhật Bản mũi đầu tiên và sắp đến kỳ hẹn tiêm mũi 2, tuy nhiên cháu đang bị sốt, liệu tôi có nên cho cháu đi tiêm tiếp mũi 2 vào đúng lịch hay không? Xin cảm ơn bác sĩ

          Hoàn toàn đúng. Tuy nhiên chị nên đến đơn vị tiêm chủng để được tư vấn thêm và có lịch hẹn mới cho cháu để tránh tình trạng bỏ lỡ mũi tiêm chủng.

13. Cháu nghe nói lợn là nguồn truyền bệnh viêm não Nhật Bản, vậy ăn thịt lợn thì có nguy cơ mắc bệnh này không thưa bác sĩ?

          Chắc chắn là ăn thịt lợn là không mắc bệnh viêm não Nhật Bản. Tuy nhiên khi con lợn bị muỗi đốt và truyền bệnh thì vi rút nhân lên ở lợn rất nhanh mà lợn không có biểu hiện bệnh. Và lợn sẽ trở thành nguồn bệnh gần con người để muỗi tiếp tục đốt lợn và truyền cho người. Vì vậy chúng ta không nên nuôi lợn gần nhà ở.

14.  Xin bác sĩ cho biết những tác dụng phụ có thể gặp phải sau tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản?

Khi tiêm viêm não Nhật Bản có một vài tác dụng phụ như sau:

          – Tại chỗ tiêm: có biểu hiện sưng nóng, đỏ, đau.

          – Có thể có một số biểu hiện toàn thân như mệt mỏi, sốt, đau đầu.

          – Rất hiếm trường hợp có phản ứng nặng ngay lập tức, vì vậy tình huống này không đáng lo ngại

Để hạn chế các tác dụng phụ chúng ta cần lưu ý:

          – Đi tiêm phòng đúng lịch để đảm bảo khoảng cách các mũi tiêm

          – Cần được tư vấn đầy đủ trước khi tiêm tại phòng tiêm chủng

          – Sau khi tiêm nên cho trẻ nghỉ ngơi và theo dõi trong vòng 30 phút tại điểm tiêm chủng

Trong trường hợp có tác dụng phụ cần quay lại phòng tiêm chủng để được tư vấn thêm.

15. Tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản có phòng được những bệnh viêm não do các vi rút khác hay không?

          Tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản chỉ phòng được riêng bệnh này mà thôi, không phòng được các bệnh viêm não do một số loại vi rút khác. Vì vậy chị cần lưu ý ngoài việc tiêm vắc xin, cần áp dụng thêm các biện pháp dự phòng các loại vi rút khác như vệ sinh ăn uống để phòng vi rút lây qua đường tiêu hóa, vệ sinh môi trường để phòng các bệnh lây truyền qua muỗi đốt và đường hô hấp, đeo khẩu trang khi có dịch…

16. Sau khi tiêm vắc xin ngừa viêm não Nhật Bản bao lâu thì trẻ có miễn dịch? Có nên cho trẻ tiêm phòng viêm não Nhật Bản vào lúc dịch đang bùng phát mạnh hay không?

          Thông thường sau khi tiêm 1 tháng thì trẻ có khả năng bảo vệ không mắc bệnh viêm não Nhật Bản. Tại Việt Nam, nguy cơ viêm não Nhật Bản vẫn có thể xảy ra quanh năm, vì vậy chị nên tiêm cho cháu càng sớm càng tốt sau khi cháu được 12 tháng tuổi. Chị hãy tiêm cho cháu bất cứ lúc nào. Chị hãy đến các đơn vị tiêm chủng để được tư vấn thêm.

17. Bệnh viêm não Nhật Bản là bệnh cấp tính do vi rút . Tại sao lại gọi là bệnh viêm não Nhật Bản? có phải do lần đầu tiên xuất hiện bệnh này tại Nhật Bản không ?

          Bệnh được phát hiện lần đầu tiên tại Nhật Bản khi gây dịch ở nước này với số người mắc và tử vong rất cao. Năm 1935 các nhà khoa học Nhật Bản đã tìm ra căn nguyên gây bệnh là một loại vi rút được đặt tên là vi rút Viêm não Nhật Bản và từ đó tên bệnh cũng được gọi là viêm não Nhật Bản.