1. Khái niệm

Vữa xơ động mạch là một trong những bệnh đáng chú ý nhất hiện nay ở người có tuổi. Tổn thương ở trong lòng động mạch lớn và vừa, gồm hai thành phần cơ bản: mảng vữa và tổ chức xơ.

2. Nguyên nhân

– Tăng huyết áp, co mạch nhiều và kéo dài, rối loạn vận mạch.

– Rối loạn chuyển hóa lipit nhất là cholesterol.

– Rối loạn về dinh dưỡng: Chế độ ăn quá nhiều lipit trong thời gian dài.

– Các bệnh nội tiết: Đái tháo đường, thiểu năng tuyến giáp, thiểu năng hóc môn sinh dục.

3. Triệu chứng

3.1. Vữa xơ động mạch vành: Bệnh tiến triển âm thầm không có triệu chứng gì. Giai đoạn sau ảnh hưởng đến cơ tim.

– Cơn đau thắt ngực.

– Nhồi máu cơ tim.

– Hoại tử ổ nhỏ

– Rối loạn nhịp tim, rối loạn co bóp cơ tim.

– Xơ cơ tim.

3.2. Vữa xơ động mạch não:

– Giai đoạn đầu: Thiếu máu cục bộ.

– Giai đoạn sau: Hoại tử, đột quỵ.

3.3. Vữa xơ động mạch chủ: 

Cảm giác nặng tức ở sau xương ức, lan ra tay, cổ và phần trên của bụng, không có tính chất cơn rõ rệt, kéo dài hàng giờ.

– Ở người gầy có thể thấy mạch đập, động mạch ngoằn ngoèo ở bụng.

3.4. Vữa xơ các động mạch lớn xuất phát từ động mạch chủ:

– Vữa xơ động mạch cảnh: Nhức đầu, chóng mặt do thiếu máu.

– Vữa xơ vùng xoang động mạch cảnh: Nhịp tim chậm, huyết áp hạ, ngất.

– Vữa xơ động mạch bụng: Chướng bụng, táo bón, tắc ruột..

3.5. Vữa xơ động mạch chi:

– Giai đoạn thiếu máu cục bộ: Cơn đau cách hồi. Ngoài cơn, da thường lạnh, mạch yếu hoặc mất hẳn.

– Giai đoạn huyết khối hoại tử: Hoại tử chi, hoại tử khô dẫn đến rụng một phần chi. Một số trường hợp tổn thương có thể thành sẹo và chi bị teo.

4. Xử trí

4.1. Nội khoa:

–  Loại trừ các yếu tố tác động xấu: Những yếu tố có thể loại được như: hút thuốc, uống rượu, tăng lipit máu, điều trị tăng huyết áp, thể dục liệu pháp, ăn kiêng (mặn, mỡ động vật…), điều trị đái tháo đường…
–  Dùng các thuốc hạ mỡ máu

–  Thuốc giãn mạch
–  Thuốc chống kết dính tiểu cầu.

– Vitamin B15, B6, vitaminF.

4.2. Ngoại khoa

– Nong động mạch ép khối vữa xơ.

– Tác động trên hệ thần kinh làm giãn lòng các động mạch vữa xơ.

– Tái lập tuần hoàn ở những vùng bị thiếu máu. Thường là bắc cầu nối động mạch chủ với động mạch vành.

– Loại trừ bộ phận hoại tử do tắc mạch nhất là hoại tử chi, ruột.

5. Phòng bệnh

– Hạn chế và loại trừ các điều kiện gây căng thẳng

– Rèn luyện tinh thần trước những hoàn cảnh bất lợi để giữ được sự thăng bằng trong hệ thần kinh.

– Luyện tập thân thể.

– Sinh hoạt điều độ: Đảm bảo giấc ngủ, tránh tiếng động không cần thiết.

– Hạn chế mỡ động vật, số lượng calo.

– Hạn chế muối nếu có tăng huyết áp.

– Dùng nhiều rau quả tươi có vitamin.

6. Chế độ dinh dưỡng

6.1. Thực phẩm nên hạn chế:

– Không hoặc hạn chế dùng một số thực phẩm như gan dê, thịt chim sẻ, thịt dê, thịt chó, thận lợn, dưa hoặc cà muối mặn, cà phê, trà đặc, hạt tiêu, ớt, gừng…

– Hạn chế chất béo trong chế độ ăn (nhất là các loại mỡ bão hòa) và hạn chế cholesterol (lòng đỏ trứng, phủ tạng động vật

– Ăn ít mỡ giúp bạn giảm cân nặng cơ thể. Nếu bạn bị thừa cân, việc giảm cân nặng còn giúp giảm cholesterol máu.

– Không uống nhiều rượu bia, không hút thuốc lá vì nó thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và làm tăng cholesterol xấu.  

6.2. Thực phẩm nên dùng: 

– Ăn nhiều trái cây, rau xanh và ít nhất là hai bữa ăn có cá mỗi tuần cũng có thể giúp bạn giảm được nguy cơ nhồi máu cơ tim và giảm cân trọng.

– Nên ăn nhiều rau quả tươi, uống nước chè xanh.

– Cần tây: Dùng càng tươi càng tốt, rửa thật sạch, giã nát rồi ép lấy nước (nếu có máy ép thì càng tốt), chế thêm một chút mật ong, mỗi ngày uống 3 lần, mỗi lần 40 ml. Nghiên cứu hiện đại cho thấy, nước ép cần tây có tác dụng làm giãn mạch, lợi niệu và hạ huyết áp.

– Cải cúc: Chứa nhiều acid amin và tinh dầu. Nên dùng làm rau ăn hằng ngày hoặc ép lấy nước cốt uống, mỗi ngày chừng 50 ml, chia 2 lần sáng, chiều. Cải cúc đặc biệt thích hợp với những người bị cao huyết áp có kèm theo đau và nặng đầu.

– Măng lau: Có công dụng hoạt huyết, thông tràng vị. Nghiên cứu hiện đại cho thấy, măng lau có khả năng tiêu trừ mệt mỏi, tăng cường thể lực, làm giãn mạch, cường tim, lợi niệu, hạ áp và phòng chống ung thư. Nó là thức ăn rất thích hợp cho người bị cao huyết áp và xơ vữa động mạch.

– Cà chua : Có công dụng thanh nhiệt, giải độc, làm mát máu và hạ áp. Nó là thực phẩm rất giàu vitamin C và P. Nếu ăn thường xuyên mỗi ngày 1- 2 quả cà chua sống, bạn sẽ có khả năng phòng chống cao huyết áp, đặc biệt là khi có biến chứng xuất huyết đáy mắt.

– Cà (đặc biệt cà tím): Là thực phẩm rất giàu vitamin P, giúp cho thành mạch máu được mềm mại, dự phòng tích cực tình trạng rối loạn vi tuần hoàn, hay gặp ở những người bị cao huyết áp và các bệnh lý tim mạch khác.

– Cà rốt : Có tác dụng làm mềm thành mạch, điều chỉnh rối loạn lipid máu và ổn định huyết áp. Nên dùng dạng tươi, rửa sạch, ép lấy nước uống mỗi ngày 2 lần, mỗi lần chừng 50 ml. Đây là thứ nước giải khát đặc biệt tốt cho những người bị cao huyết áp có kèm theo tình trạng đau đầu, chóng mặt. (dùng từng đợt, không dùng liên tục, tránh dùng quá nhiều gây vàng da, vàng mắt..)

– Hành tây: Trong thành phần không chứa chất béo, có khả năng làm giảm sức cản ngoại vi, đối kháng với tác dụng làm tăng huyết áp của Catecholamine, duy trì sự ổn định của quá trình bài tiết muối Natri trong cơ thể nên làm giảm huyết áp. Ngoài ra, vỏ hành tây còn chứa nhiều Rutin, rất có lợi cho việc làm vững bền thành mạch, dự phòng tai biến xuất huyết não.

– Nấm hương và nấm rơm: Có khả năng phòng chống xơ vữa động mạch và hạ huyết áp, rất thích hợp cho những người bị cao huyết áp vào mùa hè, thu.

– Mộc nhĩ : Mộc nhĩ đen hay mộc nhĩ trắng đều là những thực phẩm rất có lợi cho người bị cao huyết áp. Hằng ngày có thể dùng mộc nhĩ trắng 10 g hoặc mộc nhĩ đen 6 g nấu nhừ, chế thêm 10 g đường phèn ăn trong ngày. Khi có biến chứng xuất huyết đáy mắt thì đây là loại thức ăn lý tưởng.

– Tỏi : Có công dụng hạ mỡ máu và hạ huyết áp. Hằng ngày nếu kiên trì ăn đều đặn 2 tép tỏi sống hoặc đã ngâm dấm, hay uống 5 ml dấm ngâm tỏi thì có thể duy trì huyết áp ổn định ở mức bình thường.

– Có công dụng hạ mỡ máu và giáng áp. Kinh nghiệm dân gian Trung Quốc, có thể dùng lạc ngâm với dấm ăn, sau chừng 5 ngày thì dùng được, mỗi ngày ăn 2 lần, mỗi lần 10 hạt.

– Hải tảo, hải đới và tảo đỏ : Đều là những thực phẩm ở biển, có công dụng phòng chống vữa xơ động mạch và hạ huyết áp. Có thể dùng phối hợp cả ba thứ hoặc thay thế nhau.

– Đậu Hà Lan và đậu xanh: Là hai loại thực phẩm rất có lợi cho người cao huyết áp. Hằng ngày nên dùng giá đậu Hà Lan 1 nắm rửa sạch rồi ép lấy nước uống, hoặc dùng làm rau ăn thường xuyên. Dân gian thường dùng đậu xanh hầm với hải đới ăn; hoặc đậu xanh và vừng đen sao thơm, tán bột, ăn mỗi ngày 2 lần, mỗi lần 50 g để phòng chống cao huyết áp.

– Sữa đậu nành: Là đồ uống lý tưởng cho người bị cao huyết áp, có công dụng phòng chống vữa xơ động mạch, điều chỉnh rối loạn lipid máu và giáng áp. Mỗi ngày nên dùng 1.000 ml sữa đậu nành, chia uống vài lần trong ngày.

– Táo: Chứa nhiều kali, một chất có thể kết hợp với lượng natri dư thừa để đào thải ra bên ngoài, giúp cho cơ thể duy trì huyết áp ở mức bình thường. Mỗi ngày nên ăn 3 quả hoặc ép lấy nước uống 3 lần, mỗi lần chừng 50 ml.

– Lê: Là thứ quả có công dụng thanh nhiệt, trấn tĩnh và giáng áp, rất có lợi cho những người bị cao huyết áp có kèm theo các triệu chứng như đau đầu, chóng mặt, ù tai, hay hồi hộp trống ngực. Mỗi ngày nên ăn đều đặn 1- 2 quả hoặc ép lấy nước cốt uống.

–  Chuối tiêu: Có công dụng thanh nhiệt, lợi niệu, thông tiện và giáng áp. Mỗi ngày nên ăn 1-2 quả, hoặc dùng vỏ quả chuối tiêu tươi 30-60 g sắc uống thay trà.

–  Dưa hấu: Rất thích hợp cho người bị cao huyết áp vào mùa hè vì có tác dụng thanh nhiệt và lợi niệu khá tốt, từ đó giúp cho huyết áp được ổn định. Người ta còn dùng vỏ dưa hấu 12 g và thảo quyết minh 12 g sắc uống thay trà hàng ngày, hoặc ăn hạt dưa hấu mỗi ngày từ 9-15 g để làm hạ huyết áp.

–  Dưa chuột: Chứa nhiều muối kali, có tác dụng thanh nhiệt, giải thử, lợi niệu và hạ áp, rất thích hợp cho người bị cao huyết áp về mùa hè. Nên dùng dưới dạng ăn sống hoặc chế thành dưa góp nhưng chú ý không cho quá nhiều muối.

–  Nho: Rất tốt cho người bị cao huyết áp, kể cả nho tươi hoặc nho khô, vì trong thành phần có chứa nhiều muối kali.

–  Mã thầy : Mỗi ngày dùng 60-120 g rửa sạch, ép lấy nước, chia uống 3 lần trong ngày; hoặc dùng 120 g sắc cùng với hải đới 60 g và hải tảo 60 g, uống thay trà trong ngày.

Ngoài ra, người bị cao huyết áp còn nên trọng dụng một số thực phẩm khác như ngô (đặc biệt là trà râu ngô), vừng, hạt sen, ngó sen, củ cải, đậu tương, cải xanh, bắp cải, dầu thực vật, trà tâm sen, trà hoa hòe, trà thảo quyết minh, trà cúc hoa, trà bạch cúc, trà kỷ tử, mật ong…